نشریه شماره   210   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

تهران در مواجهه با زلزله 7 ریشتری

ليلا موسوي
زلزله‌اي «مهيب» براي پايتخت در راه‌است‌. اين هشداري است که سال‌هاست توسط کارشناسان داخلي و خارجي علم زلزله شناسي به مردم و مسئولان داده شده و گرچه شايد در عمل چندان جدي گرفته نشده است؛ اما بنا بر مطالعات زمين شناسي‌، 30 سال نيز از زمان وقوع مجدد آن گذشته‌است‌. با توجه به اهميت و ضرورت بحران زلزله‌، پيام ساختمان به سراغ کارشناسان مجرب در اين حوزه رفته تا با استفاده از نقطه نظرات ايشان در راستاي اطلاع رساني و درک بهتر وضعيت بحران‌، اقدام مؤثري انجام داده باشد‌. در اين گزارش‌، دکتر بهرام عکاشه، دکتر کامبد اميني حسيني، دکتر نوربخش ميرزايي، دکتر محمدرضا قيطانچي، دکتر محمود مظفر، دکتر عزيزالله رجب زاده‌، از دست اندرکاران بحث زلزله و کارشناسان مدیریت بحران کشور به سؤالات ما پاسخ داده اند‌:
پيام ساختمان‌: در تهران چند گسل وجود دارد‌؟
دکتر نوربخش ميرزايي‌: در گستره تهران گسل‌هاي متعدد شناخته شده‌اي داريم که تعداد آنها از 20 مورد هم فراتر مي‌رود‌. از بالاي شهر تهران گسل به نواحي شمال شرق رسيده و دو شاخه مي‌شود‌. شاخه اول به نام خود گسل به سمت غرب رفته تا آبيک ادامه پيدا مي‌کند‌، شاخه ديگر به سمت شمال تهران مي‌رود که به آن گسل شمال تهران مي‌گويند‌. در غرب تهران شايد شاخص‌ترين گسل ايپک باشد که در سال 1962 يا 1341 در منطقه بوئين زهرا زلزله ايجاد کرد‌. گسل‌هاي کوچک و خردتري هم در داخل محدوده شهر ديده مي‌شوند‌. اين گسل‌ها در داخل محدوده شهري مسکوني تهران بسيار زياد هستند‌. گسل‌هاي ايران زمين را کم‌تر زمين شناس و زلزله شناسي غيرفعال مي‌نامد‌.
دکتر کامبد اميني حسيني‌: سه گسل در محدوده تهران داريم و تعدادي هم در اطراف تهران‌. گسل مشا شناخته شده‌است‌. برآورد‌ها نشان داده که ما چند زلزله تاريخي در امتداد گسل‌هاي تهران داشته‌ايم‌. گسل نياوران از شرق تا غرب که حدود 40 کيلومتر طول دارد و از لواسانات شروع و منطقه‌هاي 1 و 2 شهرداري را طي و تا منطقه 5 ادامه پيدا مي‌کند‌. در جنوب تهران نيز گسل‌هاي ري را داريم که به گسل شمال و جنوب ري دسته بندي مي‌شوند‌. ظاهرا يکي از اصلي‌ترين گسل‌هاي تهران بعد از شمال تهران و گسل نياوران گسل شمال و جنوب ري است که در بخش جنوبي تهران و منطقه بي‌بي شهربانو است‌. يکي از نگراني‌هايي که در تهران وجود دارد‌، همين گسل بخش ري است‌.
دکتر بهرام عکاشه‌: گسل تهران از لواسانات شروع و از گردنه قوچک به شميرانان و به سمت کرج حرکت مي‌کند‌.
پيام ساختمان‌: ميزان خطر گسل‌هاي شناخته شده تهران چقدر است‌؟
دکتر عکاشه‌: زلزله تهران توانمندي بالاي 8 ريشتر را دارد‌. در زمان وقوع زلزله دو نوع موج داريم‌. امواج نوع اول يا امواج گروه‌- يا پرايمري‌، امواجي هستند که به سرعت مي‌رسند و همه چيز را به سمت جلو و عقب تکان مي‌دهند و بعدازآن امواج گروه دوم يا امواج‌- يا ثانويه که همه چيز را به اطراف تکان مي‌دهند‌، ازيک طرف به طرف ديگر‌. سرعت امواج گروه اول 10 برابر سرعت صوت است و اما امواج گروه دوم 60 درصد کندتر از امواج‌- هستند و همين امواج هستند که سبب تخريب مي‌شوند‌.
دکتر ميرزايي‌: ساختمان‌هايي که بر روي گسل قرار داشته باشند‌، بسيار بعيد است که بتوانند در مقابل زلزله و تکان پايدار بمانند‌.
پيام ساختمان‌: آيا قرارگيري تهران بر روي رسوبات آبرفتي بحران زلزله را افزايش مي‌دهد‌؟
دکتر عکاشه‌: بله‌، يکي از اشکالات تهران اولا شيب و ثانيا قرارگيري بر روي رسوب است‌. تهران بر روي رسوبات آبرفتي البرز ساخته شده و همين رسوبات آبرفتي باعث نرم شدن لايه‌هاي زيرزمين شده‌است‌.
دکتر اميني حسيني‌: بله‌، در شمال شهر خطر بحران رسوبات را داريم‌. اين به علت جريان حرکت سيلابي از کوهستان به سمت جنوب است که در جريان رسوب گذاري ضخامت لايه‌هاي رسوبي در قسمت‌هاي جنوبي‌، (‌دانه‌هاي ريزتري از رسوبات‌) بيشتر از قسمت‌هاي شمالي است‌. لازم به ذکر است شدت زلزله در سطح زمين در قسمت‌هايي که خاک‌هاي نرم زياد است به مراتب خيلي بيشتر از قسمت‌هاي اصلي است‌. اگر مثلا زلزله اصلي با شدت 5 و يا 6 در عمق زمين باشد؛ در قسمت‌هاي بالايي شدت زلزله به 7 و 8 مي‌رسد‌.
پيام ساختمان‌: زلزله‌اي با شدت 7 ريشتر با شهر تهران چه مي‌کند‌؟
دکتر عکاشه‌: تهران که قلب کشور است از کار مي‌افتد‌. کشته‌ها ميليوني خواهد بود‌. به فرض ساختمان شما خراب نشده باشد با مشکلات آب‌، برق و راه چطور مقابله مي‌کنيد‌.
دکتر محمدرضا قيطانچي‌: حدود هزار برابر شايد تخريب بيشتر باشد‌. 4 ميليون نفر براي 82 ساعت آب نخواهند داشت‌.
دکتر محمود مظفر‌: در همان مراحل اوليه بيش از 300 هزار نفر کشته خواهند شد و حدود 400 هزار نفر در همان ساعت اول در زير آوار جان خود را از دست مي‌دهند‌. بيش از اين و دو برابر اين تعداد مردم زير دست وپا از بين مي‌روند و حدود يک ميليون نفر آواره خواهيم داشت‌.
دکتر رجب زاده‌: ما در موقع بحران فرصتي براي ايجاد هماهنگي‌، آمادگي و تقسيم کار نداريم‌. 60 درصد کساني که زير آوار مانده‌اند در دو ساعت اول کشته خواهند شد‌. براي نجات بقيه فقط 72 ساعت فرصت داريم‌.
دکتر اميني حسيني‌: 72 ساعت معابر بسته مي‌شود و نمي‌توانيم امداد رساني کنيم‌. تا بخواهيم راه‌ها را باز کنيم 3 تا 4 ماه زمان مي‌برد و مردم عملا در 2 ساعت اول در زير آوار‌ها جان خود را از دست مي‌دهند‌.
پيام ساختمان‌: حال که بافت شهر تهران اين قدر آسيب پذير است چه اقداماتي براي آمادگي بعد از بحران انجام شده‌است‌؟
دکتر مظفر‌: بحث ترافيک کوچه‌هاي تنگ و باريک و ساختمان‌هاي بلند و غير ايمن باعث مي‌شود که ما فقط با يک زلزله ساده روبه رو نباشيم و مسائل و مشکلات پيچيده امدادرساني‌، آب‌، برق‌، ارتباطات و انفجار‌ها همه دست به دست هم مي‌دهند تا در معضلات و مشکلات پيچيده با شيوه نوين روبه رو شويم‌. ما بايد خودمان را براي آن آماده کنيم‌. جمعيت شهر تهران بايد 5/1 ميليون نفر باشد اما مي‌بينيم که حدودا 12 ميليون نفر در اين شهر ساکن هستند و اين مسئله هر ساعت حادتر مي‌شود‌. اگر روي هم جمع بندي کنيم فکر کنم براي حادثه احتمالي تهران 10 درصد آمادگي داريم‌. به عبارت ديگر 90درصد آمادگي نداريم‌. اگر کار عملياتي براي تهران بخواهيم انجام بدهيم‌، شايد فقط 50 خانه امدادرساني مي‌کنيم‌.
دکتر رجب زاده‌: ازجمله اقدامات ما اسکان موقت شهر تهران است که آلان در پارک چيتگر در حال انجام است‌. انشا الله تا دو سه ماه آينده به اتمام مي‌رسد و پيش بيني مي‌شود تا 65 هزار شهروند در اين محل قابليت اسکان پيدا کنند‌. ولي اگر زلزله‌اي اتفاق بيفتد هيچ کدام از اين پارک‌ها جوابگو نيستند‌.
پيام ساختمان‌: کدام سازمان و بيمارستان ما تجهيزات و امکانات داخلي تثبيت شده دارد‌؟
دکترعکاشه‌: بيمارستان ميلاد در کنار دکل‌هاي برق‌، تنها جايي است که اميد بسياري به استحکام و يا پايداريش داريم‌. بسياري از بيمارستان‌هاي تهران در صورت بروز زلزله تخريب مي‌شوند‌.
دکتر اميني حسيني‌: مرکز امداد رساني خودش در موقع زلزله تخريب مي‌شود‌. يعني نمي‌توانند سرويسي هم به مصدومان برسانند‌.
دکتر رجب زاده‌: با لرزش زمين همه اين امکانات‌، تجهيزات و ساختمان‌ها از بين مي‌روند‌.
دکتر مظفر‌: خانه‌هاي مقاوم در برابر لرزش و پل اضطراري براي تخليه ندارند و اين نشان از عدم نظارت درست مسئولان است‌.
پيام ساختمان‌: آيا آموزش‌هاي دولت کافي بوده‌است‌؟
دکتر مظفر‌: نخير‌.
دکتر رجب زاده‌: در حال حاضر آموزش‌هاي کافي داده نمي‌شود‌.
پيام ساختمان‌: 720 هزار علمک گاز در سطح تهران وجود دارد‌. آيا خود همين علمک‌ها معضلي در هنگام بحران نخواهد شد‌؟
دکتر عکاشه‌: اتفاقا يکي از معضلات بزرگ در هنگام وقوع زمين لرزه علمک‌هاي گاز است که بمب‌هاي کوچکي در کنار هر ساختمان تهران هستند و اين شهر را به جهنمي لرزان بدل خواهند کرد‌، چون بدون در نظر گرفتن قواعد و ايمني کنار هر ديواري يکي از اين علمک‌ها قد برافراشته‌است‌.
پيام ساختمان‌: آيا زلزله قابل پيش بيني است‌؟ اين لرزه‌هاي کوچک که هرروز در تهران ثبت مي‌شود‌، آيا مي‌تواند پيش درآمد زلزله بزرگ باشد‌؟
دکترعکاشه‌: زلزله پديده‌اي کاملا عادي در طبيعت است‌. بار‌ها گفته‌ايم قابل پيش بيني نيست ولي امکان بروز آن در تهران حتمي است‌. آخرين زمين لرزه‌ها تهران در 1830 به بزرگي 7 ريشتر بوده‌است‌.
دکتر میرزایی: در هر پهنه‌اي که زلزله اتفاق افتاده‌است‌، اين فرض هست که مجددا زمين لرزه مشابهي را تجربه کند‌.
پيام ساختمان‌: باوري وجود دارد که اگر زلزله بيايد چاه‌هايي که در تهران هست شدت آن را مي‌گيرد‌. اين نظر مي‌تواند واقعيت داشته باشد‌؟
دکتر مظفر‌: منطقا اشتباه‌است‌.
دکتر قيطانچي‌: اگر زلزله‌اي اتفاق بيفتد حدود 100 کيلومتر گسترد گي دارد‌، چند تا چاه مگر چقدر از اين انرژي را آزاد مي‌کنند‌؟.
دکتر اميني حسيني‌: در زلزله چون نيروي اضافه بر لايه‌هاي زمين وارد مي‌شود‌، قطعا آن کانال‌هاي پايدار هم ريزش مي‌کنند و خسارات را بيشتر مي‌نمايند‌. هر سال چندين کيلومتر فرسايش زمين به واسطه قنات‌ها داريم که خود همين عاملي براي تشديد خسارات است‌.
دکترعکاشه‌: مگر هر خانه چند تا چاه دارد‌، البته بايد در نظر داشت همين چاه‌ها هم باعث تضعيف ساختمان مي‌شود‌.
پيام ساختمان‌: نماي ساختمان‌هاي غير مهندسي ساز در زمان بروز زلزله چه بحراني را ايجاد مي‌کنند‌؟
دکتر اميني حسيني‌: کلا نما‌هاي ساختمان خود‌شان زمينه ايجاد خطرات هستند‌.
دکتر عکاشه‌: در تهران نما‌هاي شيشه‌اي بدون استاندارد حفاظتي‌، تهديدي بسيار خطرناک براي مردم هستند‌. در زمان زلزله سنگ و شيشه نما‌ها همچنين تابلو‌ها خرد شده و همچون خنجر‌هاي شيشه‌اي بر سر مردم خواهد ريخت‌.
و در آخر
برخي از زلزله شناسان معتقدند در پاره ای نقاط هرچند سال يک بار زلزله رخ مي‌دهد‌. در توکيو که گفته مي‌شد 60 تا 70 سال يکبار زلزله بزرگ اتفاق مي‌افتد‌، ولي از سال 1923 تا حال زلزله‌اي نيامده‌است‌. در مورد تهران نيز گفته مي‌شود هر 150 سال يک بار زلزله به وقوع مي‌پيوندد ولي آلان 180 سال گذشته‌است‌. تنها چيزي که از آن مطمئن هستيم وقوع زمين لرزه‌اي شديد در آينده‌اي شايد نه چندان دور است‌. حداقل دستاورد اين گفتگو اينکه به فکر بيفتيم تا زمان‌، تلاش و پول بيشتري براي ساخت وساز علمي، ايمني و آموزش مصرف کنيم.