نشریه شماره   169   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

تداوم مسکن مهر در بافت فرسوده


غلامرضا خراسانی: مطابق آمارها و سرشماری‌های رسمی کشور، محدوده بافت‌های فرسوده شهری و روستایی ما حدود 72 هزار هکتار است که تقریباً 10 میلیون نفر از هموطنانمان را در خود جای داده‌اند. از این موضوع و خطری که در این بافت‌ها نهفته است نمی‌توان به سادگی گذشت.

دکتر عکاشه و سایر زمین‌شناسان و پژوهشگران زلزله‌شناسی کشور به شکل متناوب از زلزله‌ای قریب‌الوقوع در تهران هشدار می‌دهند که از قرار، وقوعِ آن حدود 150 سال هم به تأخیر افتاده و اگر خدای ناکرده زلزله به وقوع پیوندد ، تلنبار شدن میلیون‌ها تن آجر، سنگ، سیمان و تیرآهن بر سر میلیون‌ها نفر از ساکنان این شهر را شاد خواهیم بود. شرایطی که نه تنها نمی‌توان به زخمی‌ها امدادرسانی کرد، بلکه حتی تا ماه‌ها بعد هم نمی‌توان اجساد را از زیر آوار بیرون آورد! البته مسئولان و رسانه‌ها سعی می‌کنند محتاطانه این موضوع را مطرح کنند تا جو روانی نامطلوب بر جامعه حاکم نشود.

در این خصوص یکی از اعضای هیئت‌مدیره شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی ایران، حرف‌های جالبی برای گفتن دارد. محمد آييني معتقد است؛ برای حل اساسی این مشکل همه مسئولان از بالاترین سطوح اجرایی تا شهرداری‌های محلات باید بسیج شوند چرا که به تنهایی از دولت و شهرداری کاری بر نمی‌آید.

عضو هیئت‌مدیره شركت مادر تخصصي عمران و بهسازي شهري ايران همچنین بر این باور است که می‌توان مسکن مهر را در بافت‌های فرسوده اجرا کرد.

پیام ساختمان: به نظر شما ما می‌توانیم جشن اتمام بازسازی بافت‌های فرسوده را برگزار کنیم یا اینکه دارای کمترین میزان بافت‌های فرسوده باشیم؟

پاسخ به این سؤال بسیار سخت است. آنچه مورد انتظار قانون‌گذار بوده، این است که ظرف ده سال بافت‌های فرسوده بهسازی و نوسازی شود ولی آنچه در قانون گفته‌شده با ظرفیت واقعی کشور و آمادگی ساکنان بافت‌های فرسوده در شرایط فعلی باهم تطبیق ندارد. به نظرم باید با احتیاط بیشتری با موضوع برخورد کرد تا نگرانی‌ها کمتر شود. مثلاً اگر بخواهیم طبق شاخص‌ها صحبت کنیم، وقتی جایی 51 درصد نوسازی شد دیگر بافت فرسوده محسوب نمی‌شود، درحالی‌که ما در آمارها و بحث‌ها به این موضوع اشاره نمی‌کنیم چون می‌خواهیم عزم ملی به شکل واقعی برای این کار شکل بگیرد که هنوز شکل نگرفته است.

پیام ساختمان: این عزم ملی را بیشتر توضیح بدهید. چه باید کرد؟

به عنوان مثال عزم ملی در دولت برای موضوعی مثل مسکن مهر شکل گرفت و در طول چهار سال چند صد هزار واحد مسکونی ساخته و تحویل شد. برای بافت فرسوده هم باید چنین عزمی شکل بگیرد و همه پشتیبان آن باشند. شخص رئیس‌جمهور محترم، وزرا و سازمان‌های مرتبط هم صدا شوند و در این موضوع کمک کرده و موانع کار را برطرف کنند. شهرداری‌ها هم باید به شکل تمام قد به این میدان وارد شوند اما در حال حاضر این اتفاق نیفتاده است. این عزم ملی بسیار مهم است چون اساس مدیریت اصلی و آنچه که در صف جلو قرار دارد شهرداری‌ها هستند. شهرداری‌های ما هم به خاطر مسائلی که در بحث درآمدهای پایدار و ناپایدار و سایر مسائل جاری خودشان دارند، متأسفانه نتوانسته‌اند به این موضوع بپردازند . ما در این بخش دچار مشکل هستیم. اگر بخواهیم به هدف مشخص‌شده توسط قانون‌گذار برسیم باید به عنوان یک برنامه ملی به این موضوع نگاه کنیم، چرا که جانِ بیش از 10 میلیون نفر از جمعیت ما در خطر است. یعنی اگر خدای نکرده در هر جایی زلزله‌ای بیش از 6 ریشتر بیاید تلفات جانی زیادی خواهیم داشت. این موضوع بسیار مهم است.

امیدواریم هیچ جا هیچ اتفاقی نیفتد ولی وقتی اتوبوسی دچار سانحه و آتش‌سوزی می‌شود و 40 تا 50 نفر از هم‌وطنانمان جانشان را از دست می‌دهند، برای همه موضوع مهم می‌شود ولی در بافت فرسوده که تخریبی تدریجی دارند توجه‌ها بر انگیخته نمی‌شوند. در بم یک شب 30 هزار نفر را از دست دادیم. این مهم نیست؟ باید حتماً اتفاق ناگواری روی دهد؟ طبیعی است که همه باید به فکر چاره باشیم.

باید عزم ملی با حضور شخص خود رئیس‌جمهور باشد و ایشان باید وزرا را به خط کند و در هر ماه حداقل یک بار برای این موضوع جلسه برگزار کرده و موضوع را پیگیری کند، مسائل و مشکلات کلان رسیدگی شود و مشابه این جلسات باید در شهرستان‌ها و استان‌ها شکل بگیرد.

کیفیت مسکن مهر مَد نظرم نیست ولی به عنوان یک پروژه، همه پشت این کار آمدند، استانداران، مدیران دستگاه‌های مختلف و هر کس به طریقی خواست مشکل این پروژه را حل کند. وزارت نیرو سعی کرد مسئله برق و آب را حل کند و ... برای بافت فرسوده هم باید یک مدیریت هماهنگ شکل بگیرد. این مدیریت هماهنگ در قالب ستادهای استانی و شوراهای عالی در سطح کشور باشد و در گام دوم، شهرداری‌ها به میدان بیایند. یعنی دولت و سیستم بانکی کشور از شهرداری حمایت کنند و شهرداری مدیریت میدانی داشته باشد و بخش خصوصی را بسیج و سازماندهی کند تا آنها با مشارکت مالی و فنی و اجرایی وارد عمل شوند.

پیام ساختمان: شکل و ساختار چنین مدیریتی برای شما مشخص است؟

وقتی عزم ملی شکل بگیرد باید ساختار اجرایی از سطح ملی تا سطح محله را شامل شود. در سطح ملی، باید شورای عالی و نهادهای دولتی کارهای مرتبط با آن را انجام دهند، در سطح استان، ستاد استانی و در شهرستان‌ها ستادهای اجرایی در شهرداری‌ها و در سطح محلات، دفاتر خدمات نوسازی محله شکل بگیرد. اینها بستر را فراهم می‌کنند تا بخش خصوصی از نوع شرکت سهامی خاص، شرکت تعاونی، شرکت سرمایه‌گذاری عام و ... هر شخص حقوقی که توان دارد وارد شود و از ظرفیت قانونی استفاده کرده و با همکاری مردم نوسازی بافت فرسوده را انجام دهد. تا بسیج عمومی را انجام ندهیم کار به سرانجام نمی‌رسد.

پیام ساختمان: ساکنان بافت‌ها را چه طور باید راضی کرد؟

باید رابطه چهره به چهره و رو در رو با مردم داشته باشیم. چون خیلی با رسانه‌های رسمی، رادیو و تلویزیون و روزنامه‌ها و سایر رسانه‌ها نمی‌توان اثرگذاری واقعی داشت، بلکه باید با آنها در خانه‌هایشان و در فضاهای عمومی محله‌هایشان به شکل چهره به چهره نشست و موضوع را برایشان توضیح داد که شما اکنون در کجا زندگی می‌کنید و چه شرایطی دارید؛ هم به لحاظ امنیت و هم به لحاظ حفظ جان که واجب‌ترین چیز است. ساکنان بافت‌ها باید به این نتیجه برسند که جان خودشان و زن و بچه‌هایشان در خطر است. حتی اگر پول ندارند می‌توان مکانیزم هایی در کشور تعریف کرد که ساکنان بتوانند در آن مشارکت کنند؛ یا حداقل از نظر فکری می‌توانند کمک کنند تا سایرین به این نتیجه برسند که باید خانه‌شان را نوسازی کنند. اگر به اینجا برسند خودشان می‌گویند من می‌خواهم خانه‌ام را نوسازی کنم ولی چون خودم سرمایه ندارم شما برایم سرمایه‌گذار بیاورید. ساکنان بافت‌ها اگر هیچ‌چیز نداشته باشند حداقل زمین را که دارند و می‌توانند خانه‌ها را به شکل مشارکتی بسازند. هر کدام از ساکنان، واحد خودشان و سرمایه‌گذار بخش خصوصی هم سود خودش را دریافت می‌کند.

جذب مشارکت عمومی ساکنان بافت‌های فرسوده نیاز به کار فرهنگی و رسانه‌ای دارد که در لایه‌های پنهان ذهن آنان کار شود تا مردم آماده شوند. وقتی این کار انجام شود مسائل بعدی حل می‌شود. مشکل تسهیلات و صدور پروانه ساخت و ... وجود دارد که قابل حل است. وقتی اراده کنیم کاری انجام شود باید بتوانیم از نظر فکری «سطح تقاضا» را افزایش بدهیم.

پیام ساختمان: تا به حال در بافت‌ها چه کارهایی انجام شده است؟

در طول چهار سال گذشته بیش از 350 هزار واحد نوسازی شده و از نوسازی240 هزار واحد حمایت شده است و این اتفاق می‌تواند در سطح وسیع تری شکل بگیرد. من معتقدم کشور ما این توان را دارد که حداقل نصف تولید مسکن شهری را در بافت‌های فرسوده انجام دهد. برای این کار از بخش خصوصی حمایت نموده، موانع را کاهش دهیم و بستر را هموار کنیم. حتی به لحاظ فرهنگی، شرعی و مذهبی اگر سرمایه‌گذار بتواند در این بافت‌ها کار کند آخرت افراد هم آباد می‌شود چون بالأخره افرادی را از مرگ نجات می‌دهد و سود متعارفی هم می‌برد. در این زمینه دولت باید کمک کند تا آن سود متعارف برای بخش خصوصی هم محقق شود.

پیام ساختمان: یعنی واقعاً به این مشارکت گسترده نیاز است؟

سطح بافت‌ها آنقدر وسیع است که هر دولت و هر شهرداری که بیاید، اگر در کنار هم نباشند نمی‌توانند کار خاصی انجام دهند. بر اساس محاسبات باید شهرداری‌ها و دولت، هفت سال تمام منابعشان را بگذارند تا بافت‌ها نوسازی شوند! این حرف‌ها فانتزی نیست و برای انجام واقعی کار، چاره‌ای جز مشارکت مردم و توانمندسازی آنها در حوزه‌های اندیشه، مالی و فنی نداریم.

پیام ساختمان: افق این کار را چگونه می‌بینید؟

ما می‌توانیم در نوسازی به رقمِ سالی 400 تا 450 هزار واحد و به هدف برنامه پنجم توسعه هم برسیم. همچنین می‌توان اکثریت مسکن مهر کشور را در بافت‌های فرسوده اجرا کرد. ما از نوسازی سالی 10 هزار واحد بافت فرسوده شروع کردیم و اکنون رسیده‌ایم به سالی 80 هزار واحد. پس می‌توانیم این مقدار را بیشتر کنیم. ظرفیت نوسازی بافت‌های فرسوده در 4 سال گذشته 8 برابر شده و می‌تواند تا 5 برابر افزایش یابد..

پیام ساختمان: شما این مسائل را به مقامات عالی منتقل کرده‌اید؟

این موارد را همه مقامات و مسئولان می‌دانند.

پیام ساختمان: پس چرا دست به کار نمی‌شوند؟

اشکال بافت‌های فرسوده این است که درد آنی نیست. ما شاهد بودیم که کشور ما بسیج شد و ظرف سه ماه نوسازی مناطق زلزله‌زده آذربایجان را انجام داد، یعنی دولت و ملتی که می‌تواند ظرف سه ماه 30 هزار واحد را بسازد پس می‌تواند این کار را در سطح کشوری انجام دهد. ولی دغدغه‌های زیادی وجود دارد و شرایط به طور کامل فراهم نشده است. به نظرم رسانه‌ها باید به موضوع بافت‌های فرسوده بیشتر بپردازند و جلب توجه کنند. رسانه‌ها باید در این قضیه خیلی نقش‌آفرینی کنند.

پیام ساختمان: رسانه‌ها چه اقداماتی انجام دهند؟

مثلاً همین بحث‌ها و سؤالاتی که از من دارید باید با آقای وزیر راه و شهرسازی داشته باشید. تا ایشان متوجه حساسیت و هوشیاری رسانه‌ها شوند. حتی از مقام عالی ریاست جمهوری هم باید سؤال شود. چون مقام رهبری به صراحت در این مورد صحبت کرده و فرموده‌اند: "یکی از کارهای اولویت دار و فوری که باید مورد توجه قرار گیرد نوسازی بافت‌های فرسوده است" این حرف را ایشان یک ماه بعد از واقعه بم فرمودند و ادامه دادند: "ما مثل بم زیاد داریم." البته اینکه ما از نوسازی 10 هزار واحد در سال، طی چهار سال گذشته رسیده‌ایم به 80 هزار واحد نشان‌دهنده این است که مسئولان کمابیش به این موضوع توجه داشته‌اند. اما باید آن بسیج عمومی و ساختارهای مورد نیاز شکل گیرد تا طی ده سال به نقطه اطمینان برسیم.

پیام ساختمان: نقش مسائل مالی در این قضیه تا چه میزان اهمیت دارد؟

به نظر من این موضوع زیاد به پول ارتباط یا نیاز ندارد چون بخش خصوصی ما این پول را دارد و فقط کمک کنیم تا بتوانند راحت کار کنند و دچار دردسر اداری نشوند. باید با بخش خصوصی همراهی کرد تا جلو بیایند. وقتی کارشناسان می‌گویند در کشور ما حدود 500 هزار میلیارد تومان سرمایه سرگردان وجود دارد، این سرمایه را می‌توان به این سمت هدایت کرد.