نشریه شماره   162   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

اثرات حركات دامنه اي در مكان يابي شهرها


*دكتر غلامحسين اسكاني كزازي

* معصومه رنجبر2

در مکان‌یابی شهرها،آشنایی با محیط طبیعی مهم‌ترین و ابتدایی‌ترین موضوع مورد بررسی است. شهر به عنوان فضایی زنده در بستر محیط طبیعی تولد یافته، رشد می‌کند و به کمال می‌رسد. تشریح عوامل طبیعی از قبیل موقعیت جغرافیایی، شرايط توپوگرافي،پارامترهاي ژئومورفولوژيكي، شرایط اقلیمی و... باید مدنظرقراربگیرد.

معرفي محدوده مورد مطالعه

منطقه مورد مطالعه در شمال شرق تهران واقع شده است. با توجه به بررسی‌های به عمل آمده، میزان فرسایش خاک در منطقه شمال شرق تهران به دلیل شیب زیاد، کمبود پوشش گیاهی،جنس خاك و تغییر کاربری‌ها در منطقه، بالا می‌باشد که با به كارگیری پوشش مناسب در حوزه، میزان فرسایش خاك در اثر بارندگی به طور قابل توجهی كاهش می‌یابد .

لرزه‌خیزی محدوده مورد مطالعه

البرز یک رشته‌کوه شرقی- غربی نسبتاً پیچ وخم داری را در شمال ایران و جنوب دریاچه خزر تشکیل می‌دهد. سلسله کوه‌های البرز خود جزئی از قسمت شمالی کوه‌های آلپ-هیمالیا در آسیای غربی به شمار می‌آید که از شمال به بلوک فرورفته خزر و از جنوب به فلات ایران مرکزی محدود می‌شود. گسل‌ها و چین‌خوردگی‌ها در این محدوده عموماً روند شمال غربي-جنوب شرقی دارند ولی در محدوده مورد مطالعه روند گسل‌ها به صورت غربی-شرقی تغییر جهت داده‌اند.

وجود گسل‌های فعال در منطقه ای مانند چون مشا-فشم (باسابقه لرزه‌ای 1/7 ریشتر) و شمال تهران، منطقه را از نظر لرزه‌خیزی بسیار کاری نشان می‌دهد. با بررسی‌های به عمل آمده، منطقه شمیرانات (به خصوص در منطقه لواسان) در محدوده مورد مطالعه از مناطق زلزله‌خیز كشور به شمار رفته و گسله‌های فعال زیادی در اطراف آن قرار دارند.

بررسي حركات دامنه‌ای شمال شرق تهران

الف- لنداسلاید (زمین لغزش): لنداسلاید یکی از شایع‌ترین و پرخطرترین انواع حرکت توده‌ای مواد بر روی دامنه‌های شیب‌دار است. این پدیده که بیشتر در رسوبات متوسط تا دانه درشت اتفاق می‌افتد، به علت جذب رطوبت و نیروی ثقل مواد به همراه مساکن، باغ‌ها و سایر تأسیسات به طور یکجا و سریع بر روی دامنه حرکت می‌کند و ساختمان‌ها، درختان و... را مورد تهدید قرار می‌دهد و موجب بسته شدن جاده‌ها و رودخانه‌ها و خسارات مالی و تلفات جانی می‌شود. با توجه به اینکه آب یکی از عوامل اصلی ایجاد لنداسلاید است، لذا باید دانست که احداث نهرهای آب، ساختمان‌های بلند، آبیاری مزارع و درختان در روی دامنه‌ها و همچنین نیروهای تکتونیکی و زلزله از عوامل تحریک‌کننده آنها محسوب می‌شوند و گاهی اوقات ابعاد لنداسلایدها به قدری زیاد است که علاوه بر ایجاد خسارت، زمین‌لرزه‌های نسبتاً خفیف و محلی را موجب می‌گردند. بنابراین لنداسلایدها علاوه بر آنکه خطرناک هستند، گاهی اوقات به خاطر انباشته شدن آب در پشت آنها خطر مضاعفی را به وجود می‌آورند و مناطق پایین‌دست خود را تهدید می‌کند. با توجه به اینکه تخریب فیزیکی ناشی از انبساط و انقباض سنگ‌ها، عمدتاً زمانی است که دما به زیر صفر درجه می‌رسد، بنابراین در منطقه شمال شرق تهران و در ماه‌های مهر تا اردیبهشت برای فرآیند زمین لغزش ، یک زمان مطلوب می‌باشد. طی ماه‌های مذکور، سنگ‌ها به تدریج تخریب فیزیکی پیداکرده و به پای دامنه‌ها فرومی‌ریزند. از طرفی بالا بودن مقادیر بارندگی ماهانه و سالانه بیانگر استعداد نسبی این منطقه جهت تحریک و ایجاد لغزش‌های دامنه‌ای است. اثر مکانیزم زمین لغزش در دامنه‌های متشکل از مصالح رسی ومارنی قابل مشاهده است که با توجه به افزایش شدت بارندگی در شرق منطقه مورد مطالعه به تبعیت از ارتفاع، شکل‌های مذکور بیشتر در این منطقه قابل مشاهده است.

زمین لغزش در شمیرانات و دیگر بخش‌های کوهپایه تهران می‌تواند سبب افزایش خرابی‌ها و کشتار گردد که این خطر در فصل زمستان شدیدتر است. به طور كلي بعضی از شهرها که در معرض پدیده‌های دامنه‌ای قرار دارند، تا حدودی شناخته‌شده‌اند برای مثال بخشی از قلمروی کوهستانی کلان‌شهر تهران در معرض مسائل دامنه‌ای قرار دارد. بررسی جامعی در خصوص این نوع حرکات دامنه‌ای در این قلمرو صورت نگرفته و تنها گزارش‌هایی از وقوع این نوع حرکات در امتداد جاده کن، رود دره فرحزاد، منطقه لواسانات و لشکرک و ریزش‌های دره درکه منتشر شده است. به طور کلی در کلان شهر تهران زمین‌های با شیب بالای 15 درجه در معرض حرکات دامنه ای است. این قلمرو دارای بخش‌های بسیار خطرناک تا حدودی خطرناک و کمتر خطرناک می باشد. منطقه شمال شرق تهران یکی از مناطق مستعد زمین لغزش محسوب می‌شود و با توجه به اینکه این منطقه جزو مناطق با خطر زمین‌لرزه بالا نیز می‌باشد، اهمیت این موضوع دوچندان می‌شود.

ب-رانش: در محدوده مورد مطالعه، مجموعه سنگ‌های سازند باروت، زاگون به دلیل اینکه شیل‌ها درصد قابل‌توجهی از ضخامت آن را به خود اختصاص می‌دهند، در مقابل عوامل رانش مقاومت چندانی ندارند، به گونه‌ای که درصد قابل‌توجهی از منطقه مورد مطالعه، این سازند دچار رانش و حرکات دامنه‌ای گردیده است. سازند میلا در نتیجه آبگیری و سازند جیرود به دلیل هوازدگی، حساسیت زیاد به حرکات دامنه‌ای دارند. به دلیل خردشدگی و هوازدگی شدید رسوبات سازندهای روته پرمین(حد فوقانی سازند الیکا و سازند شمشک در نتیجه تکتونیزه بودن منطقه) در رسوبات این سازندها ناپایداری‌های دامنه‌ای نسبتاً زیادی وجود دارد و سازند دچار رانش گشته است.

ج- ریزش: سقوط قطعات ریز و درشت به صورت توده‌ای بزرگ، ریزش نامیده می‌شود. نواحی خشک، کوهستان‌های مرتفع و دامنه‌های پرشیب کوهستان‌های سیل‌خیز و زلزله‌خیز مستعد این حرکات می‌باشند ریزش که بیشتر بر اثر تخریب فیزیکی اتفاق می‌افتد، برای شهرهای واقع در پای کوه‌ها، یکی از خطرناک‌ترین و مرگ‌بارترین حوادث محسوب می‌شود. معمولاً ریزش در دامنه‌هایی فعالیت دارد که شیب آنها زیاد و در حدود 90-30 درجه باشد.

د- خزش: جابه جایی دانه دانه اجزای تشکیل‌دهنده رسوبات سطحی در داخل سازندهای سست در امتداد شیب دامنه‌ها را خزش می‌گویند. به طور کلی خزش نوعی حرکت کند مواد بر روی دامنه‌های کم شیب است که به صورت دانه به دانه صورت می‌گیرد و بیشتر در آب و هوای معتدل و سرد کوهستانی به وجود می‌آید. بیشترین حرکت این فرآیند مربوط به دامنه‌های فاقد پوشش نباتی و تحت سلطه یخبندان و ذوب است و موجب خم شدن درختان، تیرهای برق، دیوارها و ... می‌شود. گرچه حرکت خزش کنداست و خطر زیادی ندارد ولی در درازمدت می‌تواند معکوس ساز شود و خساراتی را به ساختمان‌ها و تأسیسات وارد سازد.

ه- سولیفلوکسیون: سولیفلوکسیون یا گلسره نوع دیگری از حرکات توده‌ای مواد بر روی دامنه‌های شیب‌دار است که از جابه‌جایی یک قشر گلی بر سطح یک زیربنای ثابت صورت می‌پذیرد. این حرکت معمولاً در رسوبات ریزدانه رسی، مارنی و لیمونی اتفاق می‌افتد که بر اثر جذب رطوبت ثبات و استحکام خود را از دست می‌دهد و از زیربنای ثابت خود جدا می‌شود و با توجه به شیب دامنه، مقدار رطوبت جذب‌شده و نیروی ثقل مواد به تدریج به سمت پایین حرکت می‌کند و بعضاً موجب تخریب ساختمان‌ها، کارخانه‌ها، بستن پل‌ها، راه‌های ارتباطی و ... می‌شود. اصولاً در مناطقی که به طور دائم با حرکت سولیفلوکسیون‌ها درگیر هستند، نباید اقدام به ساخت بناهای مدرن و عظیم و تأسیسات صنعتی نمود، زیرا احتمال خطر وجود دارد.

نتیجه گیری

بررسی‌هایی که در این تحقیق انجام گرفت، نشان می‌دهد، مکان‌یابی شهر، ايجاد و استقرار مناطق مسكوني و انواع سازه‌ها در شمال شرق تهران از گذشته تا به حال بدون هیچ‌گونه توجهی به چگونگي حركات دامنه‌ای در اين محدوده صورت پذیرفته است. از استقرار شهرها، مناطق و منازل مسکونی و مستحدثات در شیب‌های تند و ... گرفته تا تغییرکاربری‌ها که خود عامل بسیار مهم در بروز حركات دامنه‌ای و تشدید آن می‌باشد. محدوده مورد مطالعه از وضعيت زمين ساختي، جوان بودن لایه‌ها، وضعيت ژئومورفولوژي، تغیيرکاربري، تجاوز به حريم رودخانه‌ها، ویلا سازی‌ها در شیب و اراضي ملي آبخيزها، تخريب پوشش هاي گياهي منطقه ، راه سازی‌های و تعريض جاده و ... به کلیه حرکات دامنه‌ای بسیار حساس می‌باشد.