نشریه شماره   228   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

پایداری مجتمع‌های مسکونی با نـگـرشـی نـو

کد مطلب: 3638
فاطمه حمیدی، حسین ذبیحی*
امروزه دلایلی از جمله گستردگی شهرها و به‌تبع آن دوری بیشتر انسان متمدن از محیط‌های طبیعی، افزایش آلودگی‌های محیطی، رشد زندگی ماشینی، افزایش تماس و کار با ساخته‌های ذهن بشری، لزوم تلطیف روح بشری و نیاز به حضور طبیعت و عناصر طبیعی در زندگی انسان را هر روز بیشتر محسوس می‌نماید. بنابراین دنیای امروز نیازمند فرهنگی است که خود را با طبیعت مرتبط نماید، طبیعتی که برای رفاه و آسایش او حیاتی است.
حتی در حوزه علمی، شواهد حاکی از این امر است که ارتباط با گیاهان و حیوانات در ارتقای کیفیت زندگی انسان شهرنشین و حتی بر طول عمر او نیز تأثیرگذار است و تماس مستقیم انسان با طبیعت فواید بسیاری هم از جهت روحی و هم از جهت جسمی برای او به ارمغان می‌آورد.
مطالعات زیادی درزمینه نحوه ارتباط انسان با طبیعت و تأثیر محیط طبیعی بر وی صورت پذیرفته است از جمله مطالعات کو و سالیوان نشان می‌دهد که رابطه بین همسایگان در چنین شرایطی بهتر است، چرا که محیط طبیعی پیرامون خانه بهبود رابطه اجتماعی را سبب گردیده و ساکنین با یکدیگر فرصت آشنایی رودرروی بیشتری پیدا می‌کنند. همچنین فری در مطالعات خود دریافت که کسانی که در محل سکونت خود به محوطه‌سازی و باغبانی می‌پردازند، زندگی را با کیفیت بالاتری ارزیابی می‌کنند. به عبارتی میزان وجود فضای طبیعی و همچنین فعالیت در این فضا بر ارزیابی از کیفیت زندگی تأثیر مستقیم می‌نهد.
احساسات مثبت شکل‌گرفته در طبیعت به‌عنوان عامل بسیار مهمى در بهبود سلامتى مردم قلمداد شده و فواید مستقیمى چون باززنده‌سازى نیروهاى فیزیولوژیكى، آرامش اعصاب، فكر، انگیزه و یك ارتباط معنوى با دنیاى غیرمادی را در بر دارد كه همه این فواید روان‌شناختی و احساسى بر كیفیت زندگى مردم كه جزء اساسى از توسعه پایدار است، تأثیر دارد. با وجود بعد غیرمادی و غیرملموس طبیعت كه همان بعد معنوى نامیده می‌شود و منافع روشنى كه بر كیفیت زندگى مردم به همراه دارد، فقدان آنها نیز می‌تواند پیامدهاى اقتصادى و اجتماعى جدى بر جامعه اعمال كند.
فضاهای سبز
فضای سبز، در مقیاس واحد مسکونی تک خانوار و مجتمع‌های مسکونی می‌تواند حیاط یا فضاهای باز خصوصی مترادف با آن باشد و در مقیاس عمومی، می‌توان به مسائلی چون؛ فضای بازی مناسب برای بچه‌ها، زمین‌های ورزش در محوطه برای نوجوانان و جوانان، فضاهای سبز و محل‌هایی برای خانواده‌ها به‌منظور نظارت بر کودکان و نیز ملاقات همسایه‌ها و بودن در طبیعت توجه کرد. در سال 1355 به‌منظور ارائه طرح‌هایی برای خانه‌های معاصر، مهندسی مشاور پژوهش و عمران، پرسشگری ارزشمندی درباره خانه‌های سازمانی انجام داد. «نتایج این پرسشگری نشان می‌دهد که خانواده‌های پرسش‌شونده هنوز همچنان به وجود باغچه، حوض و گلخانه حساس هستند.» در یک مطالعه توسط فرانسوی‌ها معلوم گردید که فضای سبز در مجاورت محله مهم‌ترین عامل رضایت در بین همسایه‌ها بوده است. دسترسی فیزیکی یا بصری به فضاهای باز و طبیعت از معیارهای کیفیت ساختمان و مسکن محسوب می‌شود. اگر طرح معماری امکان دسترسی به نور و تهویه طبیعی را داده و چشم‌انداز طبیعی و سبز را در معرض دید و استفاده قرار دهد در تأمین سلامت مؤثر خواهد بود. پیوند عناصر طبیعی مانند آب و پوشش گیاهی با ساختمان و محیط اثرات مثبت روانی بر ساکنان دارد. وجود درختان در فضاهای مجاور مجتمع‌های مسکونی به افزایش مناسبات دوستانه و همسایگی کمک می‌کند. بر اساس تحقیقات، وجود پنجره‌هایی با چشم‌انداز به پوشش گیاهی و فضای سبز در مقایسه با اراضی بایر، کارکرد شناختی کودکان را ارتقا بخشیده و از سوی دیگر، اثرات زیان‌بار نور مصنوعی نظیر نور تلویزیون و نمایشگر رایانه و برخی لامپ‌های روشنایی نیز کاهش می‌دهد. ساختمان‌های بلند، ساکنان خود را از محیط طبیعی جدا می‌کنند و در برج‌های مسکونی، فقدان فضای سبز و حس عدم ارتباط با محیط بیرونی جزو کمبودهای عمده محسوب می‌شود. در مصاحبه‌های انجام‌شده، بیشتر ساکنان خواستار تدابیری چون کاشت درختان و نفوذ نور طبیعی برای ارتباط فضاهای داخلی ساختمان با محیط بیرونی هستند. سکونت در برج‌های مسکونی به دلیل کاهش فعالیت‌های فیزیکی به مشکلات رفتاری و حرکتی منجر شده و بیماری‌های تنفسی، اختلالات عصبی و انزوای اجتماعی را در کودکان به دنبال می‌آورد. فضاهای سکونتی طبیعت‌گرا، مانند چشم‌اندازها، مناظر و بوستان‌های شهری، محلی و همسایگی، کمربندها و حومه‌های سبز، فضاهای ورزشی و کوچه‌باغ‌های شهری همگی فرصتی برای ارتباط ساکنان با طبیعت ایجاد کرده ، بنابراین در سلامت آنان تأثیری قطعی دارند.
بام سبز
بام‌های سبز، باغ‌هایی كه به‌جای سطح زمین در پشت‌بام خانه‌ها ساخته می‌شوند، امروزه در بیشتر شهرهای پیشرفته و پرجمعیت دنیا كه به علت افزایش ساخت‌وساز و كاهش سطح زمین با كمبود فضا مواجه می‌شوند، جایگزین فضای سبز شهری یا همان پارک‌ها شده‌اند. اما این فناوری سبز و هنر معماری نوین در ایران كه سرانه فضای سبز آن از حد متوسط نیز پایین‌تر است به علت ناآگاهی و شناخت نداشتن مردم و بی‌توجهی مسئولان همچنان ناشناخته و مهجور مانده است. پرداختن به این فناوری می‌تواند از بزرگ‌ترین تحولات مثبت زیست‌محیطی در شهرها محسوب شود. بام‌های سبز، فضاهای سبزی هستند كه به‌واسطه افزودن لایه‌هایی كه قابلیت رشد و نمو گیاهان را دارند بر فراز پشت‌بام خانه‌ها ایجاد می‌شوند.
نتیجه‌گیری
مسکن یکی از کاربری‌های مهم در فضاهای شهری به شمار می‌رود و کیفیت آن ارتباط مستقیم با کیفیت زندگی بشر دارد. در این میان یکی از عوامل اساسی مطلوبیت محیط مسکونی حضور طبیعت و فضاهای عمومی در مجتمع‌های مسکونی است که باید دارای شرایطی چون تنوع و سرزندگی، فضای صمیمانه، دید مطلوب و... باشد تا امکان حضور مستمر ساکنین را در فضاهای عمومی و سبز به همراه داشته باشد. چرا که حضور مداوم ساکنین باعث ایجاد ارتباط چهره به چهره بین ساکنین و شناخت بیشتر نسبت به هم و در پی آن افزایش تعاملات اجتماعی می‌گردد. همچنین می‌توان با به‌کارگیری عناصر طبیعی محسوس شامل نور، جریان هوا، دید و منظر، آب، مصالح، بام‌ها و دیوارهای سبز، حیوانات و کاربرد صحیح و مناسب آن‌ها نقش طبیعت را در زندگی روزمره انسان بیشتر و پررنگ‌تر نمود و موجب شکل‌گیری جامعه‌ای پایدار برای آیندگان بود.
پیشنهادچند
    ترویج فعالیت‌های چون باغبانی، كشت سبزیجات، گیاهان زینتی و ... برای زمینه‌سازی خودكفایی مجموعه از لحاظ تولیدات كشاورزی و بهره‌مندی از مواد غذایی سالم.
    توجه به دیگر موجودات زنده طبیعی نظیر حیوانات شهری و پیش‌بینی محلی برای نگهداری و لانه‌سازی و تغذیه پرندگان و دیگر حیواناتی كه در محیط شهری زندگی می‌کنند.
 حضور طبیعت و نشانه‌های آن در تمام‌مقیاس‌های حضور انسان با طیفی از عناصر انتزاعی تا واقعی كه به‌صورت آگاهانه یا ناخودآگاه ارتباط و یادآوری طبیعت را همراه داشته باشد.
    به‌کارگیری دیوارهای سبز برای استفاده بصری و كالبدی مطلوب در فضاهای باز تا بسته.
    استفاده از فضای سبز در طبقات و در روی بام به‌طوری‌که تمام ساكنین امكان بهره‌برداری از آن را داشته باشند.
    بهره‌گیری از باد و جریان طبیعی هوا برای تهویه فضاهای بسته و نیمه‌باز و تنظیم شرایط آسایش با استفاده از سیستم‌های پایدار.
    حداكثر استفاده بهینه از روشنایی طبیعی برای فضاها و نورگیری متنوع با ایجاد سایه و نیم سایه.
    انعطاف‌پذیری فضاها برای تبدیل به فضاهای باز و نیمه‌باز و بسته به یكدیگر.
    انعطاف‌پذیری عرصه‌های عمومی و نیمه‌خصوصی واحد مسكونی برای تفكیك یا تجمیع فضاها.
    ایجاد حریم و سلسله‌مراتب در ترکیب توده و حجم.
*کارشناس معماری