هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   228   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری منظر؛ چیستی، بایدها و نبایدها

کد مطلب: 3622
 سوده کریمی
معماری منظر به عنوان تلفیقی از مهندسی شهرسازی و مهندسی معماری، حرفه‌ای است که به طراحی و ساماندهی مناظر و محیط پیرامون می‌پردازد. طراحی و ساماندهی مناظر هم از نظر عینی و هم از نظر ذهنی بر شهروندان و توریست‌ها تأثیر مستقیم دارد. معماری منظر در نقطه تعادل میان عینیت و ذهنیت قرار دارد و چنانچه در تعریفی که از آن ارائه می‌دهیم به هریک از دو طرف عینیت یا ذهنیت نزدیک شویم دچار اشتباه می‌شویم و نمی‌توانیم درک درستی از چیستی معماری منظر داشته باشیم. اگر معماری منظر را کاملاً عینی بدانیم ممکن است تصور کنیم این شاخه از معماری فقط به مباحثی همچون فضای سبز می‌پردازد و اگر آن را کاملاً ذهنی بدانیم مسائل انسان‌شناسی و علوم اجتماعی را در آن پررنگ کرده‌ایم. در حالی‌که معماری منظر در نقطه تعادل میان این‌دو قرار دارد.
تعریف معماری منظر در آمریکا و اروپا
جالب است که در امریکا بیشتر به جنبه عینی معماری منظر و در اروپا بیشتر به وجه ذهنی این رشته از معماری توجه می‌شود.
در دیگر تعاریف از معماری منظر، آن را به نمایش جلوه‌های بصری در فضاهای باز، استفاده همزمان از عوامل و عناصر طبیعی و مصنوعی در جوامع زیستی و طراحی شهری با هدف آرامش شهروند تعبیر کرده‌اند. اما فعالیت کنونی معماری منظر بدین‌ترتیب است که ضمن اتکا به سنت‌ها و تجربه‌های کهن در پرداخت محیط و سازماندهی منظر، از تجربه‌ها و علوم جدید در حوزه‌های برنامه‌ریزی و معماری، باغبانی، جغرافیای طبیعی، اکولوژی، مهندسی آب و حتی زمین‌شناسی در توسعه کیفیت محیط زندگی انسان بهره می‌برد. معماری منظر در مقیاس‌های بزرگ، میانی و کوچک فعالیت دارد که به ترتیب آمایش سرزمین، محیط شهری و فضاهای باز درون‌شهری را شامل می‌شود.
چگونگی معماری منظر
زمانی که معمار منظر برای معماری یک محیط اقدام می‌کند، در ابتدا باید پارامترهای مکانی محیط مورد نظر را بررسی نماید و امکان‌سنجی کند که چه پیشنهاداتی برای منطقه مورد نظر وجود دارد. در پی بررسی دقیق پارامترهای مکانی، معمار منظر قاعدتاً باید احتیاجات و وضعیت کسانی را که قرار است مخاطبان آن فضا باشند مورد نظر قرار دهد. چگونگی طراحی و بهبود وضعیت استفاده از یک فضای خاص رابطه مستقیم با دو عامل مذکور و بررسی آنها دارد. اگر چنین روندی با ترتیب ذکر شده در معماری منظر لحاظ گردد و طرح‌ها و ایده‌ها پس از تحقیقات کامل شکل بگیرند، نیاز به اعمال تغییرات پس از مدت زمان کوتاه نخواهد بود‌ ـ امری که ما معمولاً در محیط‌های شهری خودمان شاهد آن هستیم.
ناشناخته بودن معماری منظر در ایران
متأسفانه علم معماری منظر که علمی نو، طبیعت‌گرا و مخاطب‌محور است در ایران ناشناخته باقی مانده است. درحالی‌که با استفاده از این علم می‌توان با تلفیقی از خاطرات و نیازهای مشترک مردم هر شهر فضاهای عمومی آنجا را طراحی کرد. اما در شهرهای ما عموماً بی‌توجه به اصول و تکنیک‌ها، به تکرار و تشابه پرداخته شده و کمتر آثار چشم‌نواز و منطبق بر اصول معماری منظر که قبلاً به طور خلاصه شرح دادیم، در سطح کشور دیده می‌شود. از آنجایی که حوزه نوین معماری منظر به طراحی فضاهای باز بیرون می‌پردازد و این فضا عناصر متنوعی دارد که از درختان و گیاهان گرفته تا حوض و استخر، جوی‌ها، پیاده‌روها، خیابان‌ها، پارک‌ها و مبلمان شهری را دربرمی‌گیرد، لازم است ما در کشورمان به این حوزه توجه بیشتری نماییم؛ زیرا در نتیجه آن، نه تنها شهروندان سالم‌تری از نظر بهداشت روانی خواهیم داشت، بلکه سبب جلب توریست و توسعه و رونق صنعت توریسم خواهد شد. این امر در دوره کنونی و با توجه به رفع تحریم‌ها و حضور بیشتر توریست‌های خارجی در کشورمان بیش از پیش از اهمیت برخوردار است.
معماری منظر که در معماری کلاسیک به آن به عنوان یک رشته مجزا توجه نشده، امروزه ابزاری برای فراهم کردن محیط شهری بسامان و چشم‌نواز است. هم‌اکنون این رشته در کشورمان در سطح کارشناسی‌ارشد تدریس می‌شود.
می‌توانیم در ایران، معماری منظر را از لحاظ فرهنگی ـ هویتی با معیارهای فرهنگ خودمان منطبق کنیم و سپس با درنظر گرفتن زیبایی‌شناسی هنری این حوزه از معماری را فعال‌تر از قبل کنیم. توجه به وجه زیبایی‌شناسی هنری بیشتر به درک درست از محیط ارتباط پیدا می‌کند و وجه فرهنگی ـ هویتی بیشتر به مسائل انسانی مربوط شده و همان وجه ذهنی معماری منظر را شامل می‌شود. تلفیق درست، اصولی و علمی این دو وجه می‌تواند ما را به نقطه تعادلی برساند که پیش از این در مورد لزوم و اهمیت آن در معماری منظر صحبت کردیم.
اهمیت معماری منظر
اهمیت فضاهای عمومی و معماری منظر از آنجا ناشی می‌شود که هم ویژگی‌های مردم یک منطقه و هم ویژگی‌های اقلیمی آن منطقه را به نمایش می‌گذارد و به همین دلیل معرف آن شهر یا منطقه است. از این‌رو، معماری منظر در صنعت گردشگری اهمیت خاصی پیدا می‌کند. به عنوان مثال یک گردشگر وقتی وارد شهر تهران می‌شود، برای آشنایی با فرهنگ حاکم بر این شهر، داخل ساختمان‌ها نمی‌شود و اساساً نمی‌تواند وارد تمام ساختمان‌ها شود. اما معماری ظاهری ساختمان‌ها و نماهای عمومی را در شهر مشاهده می‌کند و در مکان‌های عمومی و خیابان‌ها به گردش می‌پردازد.
فضای عمومی معمولاً بیشترین بازدید گردشگر از یک منطقه را شامل می‌شود و هر توریست با وارد شدن به یک شهر به همین ترتیب و در واقع از مجرای معماری منظر به شناخت شاخص‌های فرهنگی ـ اجتماعی آن منطقه یا شهر می‌پردازد. امروزه به نظر می‌رسد منافع ملی و فرهنگی ما ایجاب می‌کند به تمام این امور که زیرمجموعه معماری منظر هستند، توجه بیشتری نمائیم که جلب گردشگر و رونق صنعت گردشگری از همه لحاظ به سود کشورمان است. کاربرد اصول معماری منظر در ایران بسیار پایین است و در وضعیت خوبی قرار ندارد و اگرچه این رشته از معماری در جهان رشد خوبی یافته، اما در ایران فقط در سطح پرورش معمار منظر در دانشگاه‌ها به آن توجه شده است. آنچه امروزه از معماری منظر در سطح شهر تهران و برخی شهرهای دیگر شاهد آن هستیم، عموماً از سوی معماران منظر صورت نگرفته و بیشتر توسط معمارانی طراحی شده است که فقط به طبیعت علاقه داشته‌اند و همین جنبه را در معماری منظر موردنظر قرار می‌دهند. این درحالی است که معماری منظر جنبه‌های بسیار متنوعی دارد که متخصصین این رشته می‌توانند به طور اصولی و علمی آنها را در طراحی‌های خود لحاظ نمایند. این عدم رعایت اصول معماری منظر در ایران باعث شده است که شاهد تکرار مناظر در پارک‌ها و فضاهای شهری باشیم که سبب دلزدگی و خستگی می‌شود. اما معماری منظر علاوه بر اینکه اصول و تکنیک‌های متعدد و نوینی برای طراحی فضاهای بیرونی دارد، در طرح‌های خود ویژگی‌های اقلیمی و همچنین ویژگی مخاطبان فضا را هم در نظر می‌گیرد و برای هر فضا در هر شهر یا در هر منطقه طرح خاص و ویژه همان مکان را ارائه می‌دهد. این طرح نه تنها تکراری نمی‌شود بلکه سبب استفاده بهینه در هر فضایی خواهد بود.
لزوم معماری منظر بیشتر در مکان‌هایی خودنمایی می‌کند که مراجعه افراد به آن مکان‌ها، نیاز ثانویه‌شان محسوب می‌شود. برای مثال اگر معماری یک ساختمان اداری مناسب و چشم‌نواز و اصولی نباشد، مردم برای انجام کارهای اداری خود باز هم به آنجا مراجعه می‌کنند اما یک پارک یا فضای پیاده‌روی شهری اگر معماری منظر درستی نداشته باشند، به راحتی طرد و متروک می‌شوند و این مسئله آثار سوء کوتاه‌مدت و بلندمدتی برای کشورمان خواهد داشت.
در سال‌های اخیر شهرداری توجه خوبی به معماری منظر داشته است که البته هنوز در مراحل اولیه آن قرار داریم. سازمان میراث فرهنگی هم به دلیل ویژگی‌های کاری خود، سازمانی است که بیشترین استفاده را از مهندسان معمار منظر دارد.
معماری منظر همان‌طور که گفته شد، باید به ویژگی‌های محیطی و فردی انسان‌های مخاطب خود دقت داشته باشد و این امر در تغییر کاربری زندان قصر به یک فضای عمومی به خوبی قابل مشاهده است.
معماری منظر با شهر همچون یک موجود زنده برخورد می‌کند. موجود زنده‌ای که باید براساس ویژگی‌ها و امکانات و محدودیت‌هایش آن را هدایت کرد و ساخت. معماری منظر ساختمان‌سازی نیست. نمی‌تواند برای همه مکان‌ها و منطقه‌ها نسخه واحد ارائه کند. هر مکان، هر شهر یا هر قسمت از شهر را براساس ویژگی‌های خودش می‌سازند.