نشریه شماره   162   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

تاثیر معماری بر ارتکاب جرم


محیطی که فرد در آن زندگی می‌کند، بر روح و روان وی تأثیر زیادی دارد و می‌تواند انگیزه ارتکاب به جرم و جنایت در وی را تقویت کند.اما آنچه موجب کاهش انگیزه جرم در سارقان وبزهکاران خواهد شد، نوع معماری ساختمان است.در شماره قبلی نشریه در گفتگو با یک استاد دانشگاه به این نتیجه رسیدیم که جرم‌شناسان امروزي اعتقاددارند؛ عکس‌العمل در مقابل اختلاف طبقاتي يكي از انگیزه‌های مهم جنايتكاران، به ويژه سارقان است. اين انگيزه با بناهاي درون‌گرای معماري ايراني به حداقل می‌رسد. سادگي در نماي بيروني و پرهيز از تزئينات و فخرفروشی‌های وسوسه‌انگیز، به وضوح در خانه‌های ايراني قابل پيگيري است.در این شماره به سراغ ماندانا دانشور، کارشناس ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی و وکیل دادگستری رفته‌ایم تا نظر وی را در این خصوص جویا شویم.

آیا محیط زندگی فرد بزهکار بر ارتکاب جرم تأثیر دارد؟

شناخت عوامل جرم زا دغدغه خاطر بسیاری از تحلیل گران و دانش‌پژوهان عرصه علوم مرتبط با جرم‌شناسی است،چرا که بنیادی‌ترین شیوه برای کاهش بزهکاری ریشه در روش‌های روزآمد پیشگیری از جرم دارد.

در این میان از حیث نحوه تأثیر عللی که می‌تواند زمینه‌ساز ارتکاب جرم باشد ،علاوه بر علل نزدیک بزهکاری همچون خانواده و گروه دوستان ، نمی‌توان اهمیت علل دور را نادیده انگاشت. عللی همچون محیط زندگی افراد ، بافت جامعه نشینی شهری و روستایی که جملگی در "سبک زندگی " حلول می‌یابند.سبک زندگی از چارچوب فضای خارجی (شهر یا روستای محل زندگی یا غیر از آن) شروع و به فضای داخلی زندگی افراد(نوع مسکن) ختم می‌شود. کافی است به فضاهای بیرونی کوچه و خیابان نگاهی بیندازیم و به عنوان مثال از خود بپرسیم آیا برای سرقت" ،سارق خانه‌ای بی‌حفاظ و بدون نگهبان و دزدگیر را انتخاب می‌کند یا خانه‌ای را که در اکثر موارد حتی در نبود ساکنین خانه پنجره‌هایش گشوده است، نگهبانی ندارد و میله‌ها و حصار بلندی در باروهای حیاط آن تعبیه نشده و ...؟ پاسخ کاملاً روشن است. حرفه‌ای ترین تبهکاران و یا ناشی‌ترین افرادی که در پیشینه خود سابقه ارتکاب جرم ندارند، مورد دوم را انتخاب می‌کنند. پس فضای بیرونی و یا داخلی خانه را چگونه باید طراحی کرد و معماری بیرونی خانه چگونه باشد تا ساکنین آن خانه در حاشیه امنیت و آرامش خاطر در آن زندگی کنند.

در الگویی بزرگ‌تر با مجموعه خانه‌هایی کنار هم مواجه هستیم که چه با آخرین متد معماری و چه به ابتدایی‌ترین شکل ممکن، ساختار یک کوچه و یا خیابان را ترسیم می‌کنند.

در همین راستا در سال 1973 در ایالت نیوجرسی آمریکا از قانون "محله‌های پاک و امن "ساختار نظریه‌ای جدید تحت عنوان "پنجره‌های شکسته" شکل گرفت.این نظریه که اولین بار توسط جیمز ویلسون مطرح شد، بیان می‌داشت: باید در محله‌ها با مظاهر جرم و بی‌نظمی مبارزه کرد و صاحبان درها و پنجره‌های شکسته را وادار می‌کردند هر چه زود تر آنها را تعمیر کنند.تصاویر مستهجن به سرعت از روی دیوارها پاک می‌شدند و حتی با ترسیم‌کنندگان آنها به شدت برخورد قانونی می‌شد و ....

در کلان‌شهری مثل تهران به بعضی محله‌ها انگ زنی می‌شود و آنها را به عنوان محله‌هایی ناامن و با سطح و ساختار پایین اجتماعی می‌شناسند.آیا این امر ریشه در نحوه زندگی ساکنین این قبیل محله‌ها دارد ؟

هر چند نقش ساکنین کمرنگ نیست اما بدیهی است؛ شیوه ساختاری و معماری کوچه و خیابان این قبیل محله‌ها با محله‌های اعیان‌نشین تفاوت داشته و در تفکر جرم شناختی چه از نگاه مجرمین بالقوه و چه از منظر افراد عادی تأثیر چشمگیر دارد .

تأثیر معماری در جرم‌شناسی چیست؟

این تأثیر را از سه منظر می‌توان موثر دانست:

1- سازه و بافت خانه محل سکونت بزهکاران به عنوان عاملی جهت تقویت انگیزه‌های بزهکاری.(همچون خانه‌های حاشیه شهرهای بزرگ که به تعدادی از آنها حلبی‌آباد نیز میگویند)

2- سازه و ساختار کوچه و خیابان محل سکونت بزهکاران به عنوان عاملی که بزهکاری در این نوع محله‌ها را آسان می‌کند.(مانند پخش و توزیع مواد مخدر در محله‌های بی‌سامان و دچار هرج‌ومرج)

3-سازه و ساختار خانه و کوچه و خیابانی که بزهکار ، ارتکاب جرم در این محله‌ها و خانه‌ها را به دلیل حاشیه امنیت از حیث دستگیر شدن یا فرار و یا عواید مالی ترجیح می‌دهد.

به نظر شما نوع معماری خانه‌های اعیانی موجب ترغیب بزهکاران به ارتکاب جرم در فضای این‌گونه خانه‌ها یا محله‌ها می‌شود؟

دقیقاً همین طور است.البته امتیاز زندگی و انتخاب اینگونه معماری را نمی‌توان از ساکنین شهر به واسطه امکان و احتمال خطر بروز جرم‌گرفته و آنها را از این امتیاز که در خانه‌ای زیبا و سازه‌ای خیره‌کننده زندگی کنند، محروم داشت،اما انگیزه‌های بزهکاری را می‌توان کنترل نمود.همانگونه که اشارتی داشتم؛ مقوله پیشگیری از جرم در علل دور نیز حلول می‌یابند. بنابراین صاحب آن خانه زیبا که در یکی از آرام‌ترین و دلگشاترین خیابان‌های شهر واقع‌شده می‌تواند در سبک معماری خانه‌اش مثلاً برای پنجره‌ها حفاظ تعبیه کند و به هر طریقی با حفظ ساختار اولیه معماری ،خانه‌اش را به محیطی امن تبدیل کرده و انگیزه ارتکاب جرم را در مجرم بالقوه کاهش دهد و حتی با این کار محله را نیز به محله‌ای امن و آرام مبدل کند.

بنابراین بافت شهری و روستایی و ساختار محله‌ها و خیابان‌ها و آنچه در حوزه معماری خانه‌ها و خیابان‌ها به عنوان چیدمان یک بافت شهری یا روستایی مطرح می‌شوند هم در حوزه ارتکاب جرم و هم پیشگیری از جرم ، نقش بسزایی دارند و علاوه بر توجه متخصصین امر و توجه و تدقیق عموم افراد، به‌روز آمد شدن شیوه زندگی نیاز دارد.