نشریه شماره   161   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

اول سلوک بعد معماری


گروه معماری و دکوراسیون: با وجود تاکید مکرر مسئولان عالی ‌رتبه همچنان واژه معماری اسلامی در غربت دردناکی گرفتار آمده است. آیا به راستی می‌توانیم معماری اسلامی داشته باشیم و یا معماری دوران اسلامی، واژه بهتری است؟ آیا سلیقه‌های شخصی معمار مسلمان تاکنون ادامه داشته و ما به اشتباه آن را معماری اسلامی می‌دانیم و یا اسلام به عنوان یک مکتب راهگشا که در همه زمینه‌ها راهبردهای اساسی را تبیین می‌کند، می‌تواند چراغ راه معماران ، طراحان و شهرسازان مسلمان باشد مهندس حسین سروش، کارشناس ارشد معماری پاسخگوی سوالات پیام ساختمان. در این مورد است.با ما همراه شوید:

پیام ساختمان: با توجه به فعالیت‌های مشخص معماران ، می‌توانیم آنها رابه چند گروه تقسیم کنیم و در جامعه بازخورد کدام یک از معماران درخشان تر است ؟

می‌توان مهندسان معمار را به دو گروه عمده تقسیم کرد؛ دسته اول معتقدند که معماری و شهرسازی، مقوله‌ای علمی و تکنولوژیک است و ربطی به فرهنگ ندارد و مانند اتومبیلی است که می‌شود آن را هم در اروپا و هم در آسیا تولید و از آن استفاده کرد . بنابراین معماری برزیل را می‌شود در هند هم مورد استفاده قرارداد. اینها معتقدند که فرهنگ، تاریخ، آداب و رسوم، نمی‌تواند در این مقوله وارد شود.

گروه دوم معماران را می‌توان معماران فرهنگی و ارزشی نامید که ریشه در تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های خود دارند و از آنجا که معتقدند جهان‌بینی تأثیر مستقیم در فرهنگ، اندیشه، رفتار آدمی دارد، ارزش‌های فرهنگی را ترجمه کالبدی کردند. اصولی مانند حریم و حجاب یا سلسله‌مراتب دسترسی، بیرونی و اندرونی و یا به عبارتی خلوت و جلوت و همچنین رعایت عدالت در توزیع فضاها، وحدت و کثرت،رعایت کل و جزء . ... از اصول ترجمه کالبدی معماری می‌باشند. تاریخ معماری ایران از وجود چنین معمارانی سرشار است. معماران مسلمان ایرانی، طراحی ساخته‌های بشر را در راستای آفرینش‌های الهی می‌دانند و از نظم و عدالت جهان هستی الگو می‌گیرند

 

 

 

 

آیا هر معماری که از شاخصه‌های معماری ایرانی – اسلامی مانند گنبد ،قوس و تاق در طرح‌های خود استفاده نماید می‌تواند ادعا کند که جزو گروه دومی که اشاره کردید، است؟

 

 

در این بحث شاخصه‌های معماری اسلامی مطرح نمی‌گردد، بلکه به طور خلاصه به روانشناسی تطبیقی معمار مسلمان و غربی پرداخته می‌شود. گرچه دستاوردهای مثبت تکنولوژیکی غرب و شرق مورد قبول دین اسلام است، اما ما باید هویت، شخصیت و تعلق خود را حفظ کنیم.اسلام با ورود به ایران و در برخورد با معماری آتشکده‌ها، اصول معماری حاکم بر آن را مغایر با اصول اسلامی ندید و بزرگ منشانه، آن را پذیرفت. حیاط‌های چهار ایوانه و تداوم آن، یادگار آن دوران است ولی باز تصمیم نهایی با معمار است. معماری خودبه‌خود متولد نمی‌شود و چیدمان فضاها و نحوه توزیع آنها، به تصمیم معمار بستگی دارد.

پیام ساختمان: به گفته بسیاری از کارشناسان معماری ایرانی – اسلامی بعد از صفویه تحلیل رفت. آیا این انقطاع تاکنون ادامه دارد. پس این آثار کم و بیش باارزش که در ایران ساخته می‌شود مبین چه موضوعی است؟

معمار باید بپذیرد که خلیفه ا... است. خداوند بدیع السماوات است. او آفرید، بدون اینکه قبل از آن، الگویی وجود داشته باشد و معمار می‌آفریند، پس در اصل آفریدن و خلاقیت خلیفه خداست. ولی چه می‌آفریند؟ آیا او می‌داند که طراحی یک شهر و حتی یک مسکن در تمام عالم وجود و نظام هستی تأثیر دارد؟معمار که به عنوان جانشین خدا برای خیرخواهی و رفع نیاز بندگان خلق می‌کند، هم به ذهنی زیبا، منظم و سازمان‌یافته نیاز دارد، هم به روحی باصفا و شفاف و هم به خودسازی و سیر و سلوک، او باید به قدرت اقتصادی مردم نگاه کند و تاریخ و ارزش‌های جاری جامعه و فرهنگ رفتاری را در نظر بگیرد و نیز به دستاوردهای جهانی توجهی بیفکند و جغرافیا و اقلیم‌ها را هم در نظر بگیرد، که در این صورت، تصمیم او، یک تصمیم جامع، همه‌جانبه، ماندگار و تأثیرگذار است.بسیاری از طراحان جوان دوست دارند رمز و راز موفقیت نیاکانشان در امر طراحی معماری را بدانند؟ برخی قبل از پیمودن راه و طی مراحل سیر و سلوک، دست به طراحی سنتی می‌زنند و جواب نمی‌گیرند و بعد فریاد بر می‌آورند که زمان معماری سنتی سپری شده و ما هم باید به معماری مد روز دنیا پناه بریم. اینها نمی‌دانند که آنچه موجب جواب نگرفتن است، شیوه و راهی است که خود پیموده‌اند و به مقصد نرسیده‌اند، بله، دوران جرزهای قطور و خشت و گل به سر آمده، ولی هیچ‌گاه زمان عدالت در توزیع فضاها، وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت کل و جزء سلسله‌مراتب و رعایت حریم‌ها و حجاب‌های ضروری برای هر فضا، به سر نیامده است. اینها مفاهیم اصولی و حیات‌بخش را با مصادیق دوران صفویه و قاجار اشتباه گرفته‌اند.از طرفی انسانی که در دنیای مادی امروز و صرفاً برای منافع مادی و جلب نظر کارفرما به هر قیمت طراحی می‌کند، هرگز به جواب‌های معماری اسلامی دست نمی‌یابد.بدون شک، کوتاهی‌های نظریه پردازان هنر اسلامی نیز در این میان بی‌تأثیر نبوده است. از آنجا که تا چند سال بعد از انقلاب، هنر به عنوان یک مسئله تزئینی و دست دوم دیده می‌شد و نسبت به آن بی‌مهری‌های زیادی روا داشته شد، آنگونه که باید به تبیین و تشریح منظم و آکادمیک در مورد مبانی، اصول و راه و روش خودسازی معماران جوان و روش‌های تحول در معماری جاری کشور، پرداخته نشد و از طرفی نیاز بسیار شدید جامعه به فضاهای جدید مسکونی، فرهنگی، هنری، اداری، خدماتی و ... تقاضا برای طراحی فضا را بالا برد و معماران جوان نیز که با تهاجم مدهای معماری جهانی و متنوع رو به رو شده بودند، تحت تأثیر این سبک‌ها، نیاز جامعه را پاسخ دادند و به تدریج معماری اسلامی کم رنگ تر شد و تهران، تبدیل به شهری بدون هویت و بدون هارمونی شد و این بیماری به سرعت به شهرهای دیگر هم منتقل و فراگیر شد.

پیام ساختمان: از گفته‌های شما این نکته حاصل می‌شود که معمار، باید راه را خوب بداند و به خوبی بفهمد که از کجا شروع کند، چگونه طی مسیر کند و چگونه به مقصد برسد؟پس بزرگ‌ترین فاکتور در این مورد را می‌توان اخلاق در معماری عنوان کرد؟

اخلاق در معماری، باید توسط معمار احیا و رعایت شود. که بارزترین آن عدالت در توزیع فضاهاست. مفاهیم و اصول حاکم بر معماری اسلامی ایرانی، متناسب با مقتضیات زمان و مکان، می‌تواند تبدیل به معماری هویت شود و این امر باید توسط معماران، پژوهش و تحقیق شده و سرانجام منجر به ارائه راهکار شود تا هم تاریخ حفظ شود و هم نوآوری و خلاقیت تداوم یابد.هویت معماری در درون باورهای معماران ماست. برای خروج از بحران هویت، به محیط جدید، تعریف مناسب و تمرین فراوان نیاز داریم. معماری، هویت خود را از علت فاعلی یعنی اندیشه‌ها و ایده‌های معماران و شهر سازان کسب می‌کند.