نشریه شماره   219   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

نکــــاتی دربـــاره زلـزلـــه ورامــیـن

کد مطلب‌: 2611
مهدی زارع*
ساعت ٢٣‌: ١٢ دقیقه پنجشنبه 22 مرداد زمین لرزه ای با بزرگای 1/4 از سوی مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران در محدوده جنوب و جنوب شرق ورامین‌، ناحیه ای بین پیشوا و جوادآباد‌، گزارش شد‌. همچنین ١١ زلزله بین ساعت ٢٣‌: ١٢ روز پنجشنبه تا 53:‌:12روز جمعه با بزرگای بین 4/1 تا 1/4 گزارش شده‌اند‌. نکات مهمی که از این زلزله‌ها می توان توضیح داد به صورت زیر خلاصه می شود‌:
1‌- زلزله به صورت اولیه در پنج ایستگاه لرزه نگاری تعیین محل و اعلام شد‌. بزرگای مهم ترین زلزله که در ساعت ٢٣‌: ١٢ روز پنجشنبه رخ داده‌، 1/4 گزارش شد‌. زلزله ای با همین بزرگا از سوی مرکز زلزله شناسی اروپا‌- مدیترانه فرانسه در حوالی تهران (‌نزدیک کرج‌) در همان ساعت و لحظه اعلام شد که به احتمال زیاد تعیین محل اشتباه بوده‌است‌. ژرفای ١٣ کیلومتر برای این زلزله گزارش شده‌است‌. نکته مهم اینکه در محدوده کمتر از ٣٠ کیلومتری پهنه رو مرکزی حدود ٤٧٠ هزار نفر (‌در ورامین‌، پیشوا و حومه‌) زندگی می کنند بااین حال گزارش های محلی در بامداد جمعه حاکی از آن بود که فقط بعضی از مردم در جوادآباد و جنوب شرق ورامین آن را حس کرده اند؛ بنابراین احتمال می رود که ژرفای کانونی آن بیش از ١٣ کیلومتر (‌در حد ٢٠ کیلومتر‌) بوده باشد‌، به نحوی که مردم کمی در پهنه رو مرکزی آن را حس کرده باشند‌.
2‌- این زلزله با پس لرزه های متعدد آن (‌١١ رخداد در حدود ١٢ ساعت اول‌) نشان از وقوع یک خوشه (‌کلاستر‌) لرزه ای دارد‌. این کلاستر لرزه ای انطباق خوبی با پهنه گسل پیشوا دارد‌. گسل پیشوا از جنوب شرق پیشوا آغاز می‌شود و از محدوده شهری پیشوا و ورامین عبور می کند‌. ادامه آن از کنار قرچک عبور کرده (‌این بخش در بعضی مقالات گسل قرچک نامیده شده‌است‌) و درنهایت به انتهای گسل کهریزک در جنوب شرق شهر ری می رسد‌. رخ دادن خوشه زمین لرزه‌ها روی گسل پیشوا با توجه به وجود برون زد گنبد نمکی در بخش جنوب ناحیه (‌به سوی ناحیه گرمسار‌) ممکن است به وجود این موارد با ویژگی های پلاستیک و شکل پذیر در پوسته در همین ناحیه مرتبط باشد‌. (‌به نحوی که به رخداد زلزله های فوج گونه و خوشه ای در این محدوده کمک کند) 3‌- گسل پیشوا همان گسلی است که زلزله تاریخی ١٣٨٤ میلادی که در پایان دوره ایلخانی رخ داده و موجب ویرانی ورامین و ری شده‌است‌، به دلیل آن رخ داد‌. نگارنده در سال گذشته متوجه شد که مسجد تاریخی و زیبای ورامین که در سال ١٣٢٠ میلادی (‌در دوره ایلخانی‌) احداث شده‌، در زلزله ١٣٨٤ میلادی ویران شده ولی مجددا در دوره شاهرخ شاه تیموری (‌در حدود ١٤٠٠ تا ١٤٢٠ میلادی‌) ترمیم شده‌است‌. گسل پیشوا از حدود یک کیلومتری جنوب مسجدجامع تاریخی ورامین عبور می کند‌.
4‌- اینکه زمین لرزه ای با بزرگای چهار و تعدادی پس لرزه با بزرگای کوچک‌تر در پی آن رخ دهند به آن معنی نیست که زمین لرزه مهم دیگری رخ نخواهد داد (‌چنین استنباطی اگر در نگاه بعضی از مردم شکل گرفته‌، حاصل ارزیابی و نگاهی غلط و غیرعلمی است‌)‌. در تاریخ زمین لرزه‌ها موارد متعددی وجود داشته‌است که زمین لرزه ای با بزرگای کم تا متوسط (‌محدوده چهار تا پنج‌) اتفاق افتاده و پس لرزه هایی با بزرگای کمتر از آن زمین لرزه در پی آن اتفاق رخ داده‌اند‌، ولی در یک فاصله زمانی (‌که ممکن است از چند ساعت تا چند روز‌، یا هفته طول کشیده باشد‌)‌، زمین لرزه ای با بزرگای بیشتر هم رخ داده‌است‌. در این مورد می توان به زمین لرزه های پنجم و ششم فروردین ١٣٦٢ در جاده هراز‌– بایجان‌– با بزرگای 2/5 و 5/4 اشاره کرد‌.
5‌- برای ارزیابی رخداد احتمالی زلزله‌های بزرگ‌تر بعدی به اطلاعات علمی دست اول برپایه پایش علمی (‌و نه حدس و گمان و باور از پیش به یک مدل خاص از رخداد زمین لرزه‌ها‌) نیاز است‌. این پایش‌ها باید براساس سنجش‌های برخط مختلف مانند تغییرات لرزه ای‌، رصد برخط زلزله‌هایی با شبکه های بسته و پرتعداد از نظر دستگاه های لرزه نگاری و شتاب نگاری‌، پایش های مختلف تغییرات ژئوفیزیکی و ژئودتیک و آب زیرزمینی و‌.‌.‌. صورت گیرد‌. متأسفانه چنین پایش برخطی با کیفیت موردنظر همچنان انجام نمی شود‌. سرمایه گذاری در این راه‌، با ایجاد یک سامانه هشدار پیش هنگام زلزله و سوانح طبیعی در محدوده تهران می تواند آغازگر پایش های علمی نوین در این موضوع در ایران باشد که کاری فوق العاده مهم در جهت ایمنی و کاهش ریسک پایتخت و کشور در مقابل زلزله و سوانح طبیعی است‌.
* عضو هیئت علمی پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله