هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   161   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

روابط انسانی یا قطر میلگرد؟!


بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری، بخش قابل توجهی از سطح شهرهای کشور را تشکیل می‌دهند. این بافت‌ها از یک سو از طیف گسترده مشکلات کالبدی، عملکردی، ترافیکی و زیست محیطی رنج می‌برند و از سوی دیگر مهم ترین پتانسیل شهرها برای استفاده از زمین جهت اسکان جمعیت، تامین فضاهای باز خدماتی و نیز بهبود زیست محیطی محسوب می‌شوند.

فرسودگی این بافت که نتیجه فرسایش کالبدی - اقتصادی است، به مرور موجب تضعیف امکان استفاده مناسب و کارا از زمین و در نتیجه سبب هدر رفتن زمین در بخش‌های توانمند شهر، محدوده‌های مرکزی و بافت قدیمی می‌شود.

بافت‌های فرسوده در دل شهرها در حالی رها شده اند که گسترش کالبدی شهر هر روز معضلی جدید بر مسائل و مشکلات موجود می‌افزاید. در بسیاری از هسته‌های قدیمی، آنچه دارای ارزش است نه کالبد موجود و بناها و ساخت شهرهای آن، که گذرها، مراکز محله ای، روابط اجتماعی میان ساکنین، یادمان‌ها و نشان‌های بافت است که دارای ارزش اجتماعی و فرهنگی است.

به اعتقاد کارشناسان دخالت در این بافت‌ها نباید از نوع اقدامات کالبدی و بازسازی از نوع تخریب و دوباره ساختن باشد، در بسیاری از عرصه ها، بهسازی بافت و اقدام خرد و مشارکتی با مردم ساکن در آن، شیوه بسیار مطوب و پایداری را ارائه می‌دهد که می‌تواند در طول دوره کوتاه مدت صورت پذیرفته و رفاه شهروندی را در بافت توانمند سازد.

بهره گیری حداکثری از مشارکت مردم، به کارگیری راه حل‌های متعدد در مواجهه با مسائل چند وجهی، استفاده از بازخوردهای متعدد و طراحی منطقی و هماهنگ با خواست‌های گروه‌های ذی نفع و ذی نفوذ از مهمترین راهکارهای شهری موثر در دنیا است.

مشارکت فعال مردم در فرایند طراحی و مردمی کردن این فرایند، تحقق پذیری این گونه طرح‌ها را افزایش خواهد داد. نوسازی بافت‌های فرسوده با استفاده از روش‌های طراحی شهری ویژه که با ملزومات حیات اقتصادی و اجتماعی ساکنان این بافت‌ها انطباق یافته اند، می‌تواند خواست‌ها و نیازهای یک جامعه را در قالب راه حل‌های متفاوت و متنوع پاسخ دهد.

مهندسی و جامعه شناختی در بافت فرسوده

از نظر مهندسی بافت‌های فرسوده دارای سازه‌هايي با استحكام ناكافي هستند كه ‌بايد ويرانشان كرد و به جاي آنها سازه‌هاي محكم‌تر ساخت. اما از نظر جامعه شناختی اين سازه‌ها براي انسان ساخته شده‌اند، روابط اجتماعي بين اين سازه‌ها در دانش بشري مولفه‌هايي بسيار پيچيده‌تر از مقايسه قطر ميلگرد در سازه‌هاي قبلي و بعدي است؛ روابطي كه دستكاري و دوباره‌سازي آن، نه با ابزارهاي در دسترس مديريت شهري ممكن است و نه اساسا در كوتاه‌مدت ميسر خواهد بود. نكته اين است كه اگرچه در اين با‌فت‌ها سازه‌ها و ساختمان‌ها فرسوده هستند، اما روابط انساني قطعا بسيار مستحكم، پايدار و ديرپاست. به واقع، هرچه در بافت‌هاي جديد شهر رابطه دروني جامعه انساني خام، ناپايدار و از هم گسسته است، در بافت‌هاي قديمي وضعيت برعكس بوده و با جلوه‌هايي در هم تنيده‌تر و هم افزاتر از تعاملات انساني روبه‌رو مي‌شويم. اما شهر در دست مهندسان سيويل است؛ مرداني با ذهني آكنده از بتن و ميلگرد و نبشي و سيمان!

بیرون کردن ساکنان قدیمی بافت که درگذر سالیان انس و الفت ناگسستنی با محیط زندگی خود برقرارکرده اند، از بین رفتن خاطرات جمعی و فاصله گرفتن از فاصله گرفتن از فرهنگی اصیل و سنتی در محدوده طرح ، محو شدن ساختمانها و بناهای قدیمی که هریک حاصل دسترنج نیاکان ما بوده اند، تضییع حقوق مالکان محدوده طرح و اکثراً بی بهره ماندن آنها از ارزش افزوده ناشی از اجرای طرح بافت، تفاوت فاحش کالبدی و عملکردی بین مستحدثات داخل محدوده طرح با بافت بلافصل آن، تاثیرگذرای اجرای چنین طرح هایی بررفتار و هنجارهای جامعه که ممکن است مثبت نباشد و بعضاً کم توجهی طراحان و مجریان چنین طرح هایی به بناها و اماکن مقدس نظیر مساجد، حسینیه ها، تکایا و ... در محدوده طرح مصوب، بخشی از دل مشغولی‌هایی است که باید همه آنها را به دقت شنید و برای هریک، در بحث احیا و نوسازی بافت‌های فرسوده شهری پاسخی فراهم کرد یا راهکاری جست.

بحث بافت فرسوده و کار نوسازی قبل از اینکه یک کار فنی و اقتصادی باشد کاملا یک کار اجتماعی است و نباید به این بخش که با روح و روان شهروندان سروکار دارد بی‌توجهی کرد. نوسازی یک کار اجتماعی و میدانی است و باید به صورت چهره به چهره پیش رود مخصوصا از سوی هیئت‌های عاملی که در مناطق تشکیل می‌شوند، خود مناطق، نواحی و محلات و در همه ابعاد. در بخشی از کار هم باید فرهنگ سازی، اعتماد‌سازی ، آموزش به مردم و بالا بردن سطح آگاهی آنان انجام شود که این با پشت میز نشستن انجام نمی شود و کار میدانی می‌خواهد.

محله‌ای کارش به نتیجه خواهد ‌رسید که مدیر آن محله همه اهالی محل را به اسم بشناسد و با روحیات آنان آشنا باشد. اگر این امر اتفاق بیفتد کار بافت فرسوده پیش می‌رود.