نشریه شماره   218   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

فضـای عمومـی در شهرسـازی

کد مطلب : 2596
 گروه معماری: برای برخی شهر مجموعه‌ای از خیابان‌ها، کوچه‌ها و ساختمان‌هاست، مجموعه‌ای عظیم که با ترافیک، اتومبیل و آسمان‌خراش تعریف می‌شود. در نظر عده دیگری، شهر مجموعه‌ای از عناصری است که سبکی از زندگی اجتماعی را منجر می‌شود. این تلقی به نقش انسان و زندگی در شهر اهمیت می‌دهد. پدیده‌هایی مانند فضاهای عمومی، پارک‌های عمومی و شهروندان هستند که مفهوم شهر را می‌رسانند. درحالی‌که مسئله گروه اول به رساندن سریع‌تر «ساکنان» از محل زندگی به محل کار است؛ سؤال اصلی در نظر این گروه این است که «شهروندان» در کجا دورهم جمع می‌شوند و پاسخ‌های مختلف آنها به مسائل مختلف شهری چگونه است و معیار موفقیت افزایش فضاهای عمومی و زندگی شایسته‌تر و باکیفیت‌تر مردم است.
فضای عمومی در ادبیات علوم اجتماعی مدرن و از جمله آن شهرسازی، نمودی یافته است که در دهه‌های پیش کمتر از آن نشانی بود. طراحان، برنامه‌ریزان و مدیران شهری با استناد به افزایش فضاهای عمومی نسبت به انسان‌گرایی و سرزندگی یک طرح قضاوت می‌کنند و طرح‌های جدید شهری بدون در نظر گرفتن فضاهای که شهروندان با یکدیگر به کنش بپردازند در واقع طرح‌هایی ماشینی و مشکل‌زا در نظر گرفته می‌شود.
فضای عمومی چیست؟
فضاها بیش از چیزی که از آن به‌عنوان مکان نام برده می‌شوند در واقع یک موقعیت و یک فضای خاص هستند. فضایی که وقایع تنها با حضور و تعامل افراد با محیط صورت می‌گیرد و از طریق این تعامل به فضا معنا می‌بخشند. از یک‌سو تمامی فعالیت­ هایی که در فضای عمومی شهر رخ می­ دهند بر کیفیت زندگی شهروندان تأثیرگذارند و از سوی دیگر وقوع این فعالیت ­ها در سطح شهر خود متأثر از ساختارها و کیفیت­ های اجتماعی، اقتصادی، کالبدی، سیاسی موجود است. این فضاها با توجه به نوع فعالیت‌ها بار معنایی و موقعیتی ویژه‌ای را کسب می‌کنند، مثالی در مورد آن تفاوت بین بازار تهران و اطراف تئاتر شهر است. این دو فضای عمومی مهم تهران هر کدام دارای تاریخچه و سابقه‌ای دیرینه در زندگی اجتماعی شهروندان تهرانی هستند و هر کدام با توجه به فعالیت‌هایی که در آن صورت گرفته و می‌گیرد واجد بار تاریخی و اجتماعی می‌شوند که به آن فضا شخصیتی خاص می‌بخشد.
فضاهای اجتماعی در شهرسازی
بر حسب ضرورت و یا انتخاب فضاهای شهری به فضاها شخصی، عمومی و اجتماعی تقسیم می‌شود. فضاهای شخصی آن چیزی است که بیشتر در شهرسازی امروز ایران به رسمیت شناخته می‌شود. بسیاری از فضاها در حقوق ایران شخصی به‌حساب می‌آید و از آن جمله است نما و محدوده بیرون ساختمان و همه فضای بالایی توسط مالک قابل خریداری است. فضای خیابان، فروشگاه، مجتمع تجاری محیط عمومی خوانده می‌شود و مستلزم رعایت قوانینی است اما آن فضایی که موردنظر این نوشتار است همان محیطی است که مراودات اجتماعی در آن صورت می‌گیرد و با ترکیب فضای عمومی (Public sphere) از آن یاد می‌شود. بسیاری از فعالیت‌های روزمره انسانی البته در این فضا صورت نمی‌گیرد چرا که انسان به‌حکم اضطرار می‌بایست در شهر به فعالیت‌های زیستی و اقتصادی بپردازد، رفتن به محل کار و خریدهای روزانه از جمله این فعالیت‌هاست که نیازمند استفاده از خیابان به‌عنوان فضایی عمومی و نه اجتماعی است. چنین فعالیت­ هایی غالباً در تمامی طول سال و در شرایط زمانی، جوّی و محیطی گوناگون انجام می­گیرند. بسیاری از این فعالیت ­ها همچنین در فضاهایی بیرونی (خارجی) رخ می ­دهند.
فعالیت‌هایی نیز هستند که بنا به اشتیاق فرد صورت می‌گیرد، پیاده‌روی‌های روزانه و فعالیت‌های به قصد لذت و تفریح از جمله این فعالیت‌هاست. این فعالیت‌ها لزوماً گرچه فعالیت‌های اجتماعی هستند اما سازنده حوزه عمومی نیستند. حوزه عمومی نیازمند فعالیت‌های اجتماعی است که به‌صورت خود به خودی و فارغ از ساختارهای زمانی و برنامه‌ریزی‌های قبلی صورت بگیرد. این فضا می‌تواند نسبتاً بزرگ باشد مانند ( محدوده پارک و تئاتر شهر تا تالار وحدت در تهران و یا بازار تهران) و یا اینکه در سطح محله صورت بگیرد مانند گفتگوهایی که در برخی از شوراهای محله صورت می‌‌گیرد؛ دیدارها و گپ­ و­گفت ­های محلی در این دسته قرار می گیرند. نکته مهم در ارتباط دوسویه بین وقوع فعالیت ها و حضور افراد در فضای عمومی است. از یک‌سو تمامی فعالیت­ هایی که در فضای عمومی شهر رخ می دهند بر کیفیت زندگی شهروندان تأثیرگذارند؛ از سوی دیگر وقوع این فعالیت­ ها در سطح شهر خود متأثر از ساختارها و کیفیت­ های محیطی است و میزان و نحوه وقوع این فعالیت­ ها در ارتباط مستقیم و تنگاتنگ با طراحی فضا قرار می­ گیرد. چنانچه طراحی مناسب و فضای مطلوب عامل محرک و مشوق در حضور افراد، تعاملات اجتماعی و گذران وقت در فضا خواهد بود، عدم مطلوبیت فضایی می­ تواند عاملی بازدارنده در استفاده از فضا و درنتیجه کاهش سرزندگی فضای عمومی شود.
از این تصویر مشخص است که شهرسازی امروز مشخصاٌ می‌باید برای تمام این فضاها برنامه‌ریزی کند چرا که زندگی شهری مجموعه‌ای درهم‌تنیده از همین فعالیت‌‌هاست. همین فعالیت‌ها به رفتار و ذهن شهروندان جهت می‌دهد.