هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   218   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

چنارهایی که خاطره می شوند

 کد مطلب : 2587
مینا مولایی
ایستاده‌اند ردیف به ردیف، بلند و قد کشیده شانه‌به‌شانه هم؛ چتر کرده‌اند سایه‌هایشان را بی‌دریغ روی سر آدم‌ها. دل داده‌اند به آب روانی که نفس به نفسشان آمده در تمام این سال‌ها؛ ریشه دوانده‌اند سفت‌وسخت در دل خاک، پا محکم کرده‌اند روی زمین. گذر عمر دیده‌اند لب جوی و هنوز اینجا هستند؛ مثل دانه‌های گردنبند، چنارهای ولیعصر، آویز گردن تهران شده‌اند از سال‌ها پیش؛ دلشان اما گرم نیست.
داغ دیده‌اند، زخم خورده‌اند، آفت به جانشان نشسته و همچنان چشم دوخته‌اند به خیابان و ماشین‌های گیجی که تندتند، بالا و پایین می‌کنند آسفالت داغ این روزهای تهران را. حکایت چنارهای خیابان ولیعصر حکایت یک‌عمر عاشقی درختانی است که باد هر روز غزل خداحافظی را در گوششان زمزمه می‌کند؛ آخرین بازمانده‌های طهران قدیم اما ایستاده‌اند هنوز، دل داده‌اند و دل بریده‌اند در این سال‌ها، خاطره ساخته‌اند و خاطره شده‌اند و روایت عاشقی‌شان برقرار است همچنان.
تهران؛ شهر چنارها
حکایت چنارهای تهران از سال‌ها پیش شروع می‌شود؛ برای مرور باید صفحات غبارگرفته کتاب تاریخ را ورق بزنیم و برگردیم به دوران صفویه؛ به روزهایی که تهران نه فقط به خاطر چنارهای بلندترین خیابانش که به خاطر پراکندگی این درخت‌های سربلند در گوشه و کنار شهرش، هنوز «چنارستان» بود؛ تا جایی که وقتی پیترو دلاواله جهانگرد معروف ایتالیایی در فاصله سال‌های 995 تا 1001 هجری شمسی به ایران سفر کرد و گذرش به تهران افتاد، تهران را شهری بزرگ، پهناورتر از قزوین، با باغ‌های بسیار بزرگ میوه و نهرهای پهن و باریک برای آبیاری باغات و خیابان‌هایی پر از درختان چنار پربرگ، تنومند و زیبا دید و در سفرنامه‌اش نوشت: «من باید واقعاً تهران را شهر چنار بنامم.»
از سوی دیگر طبق اسناد تاریخی سردار سپه در دوران ریاستش بر مسند وزارت جنگ یعنی سال‌های 1302 ـ 1300 همزمان با احداث این خیابان دستور داد در دو طرف خیابان چنار بکارند.
داستان تولد بلندترین خیابان ایران از همین‌جا شروع شد. همزمان با کاشت درخت‌ها، حفر نهر برای آبیاری آنها هم آغاز شد.
چنارها کنار جوی آبی که از زیر پایشان می‌گذشت، کم‌کم قد کشیدند و بزرگ شدند تا امروز که عددهای نشسته بر تن تقویم یکی‌یکی عوض شدند و 94 سال از عمر چنارهای ولیعصر گذشت و هم‌نشینی پایتخت‌نشین‌ها با این درخت‌های سبز و استوار 94 ساله شد..
مصائب همیشگی چنارها
قصه تهران و چنارهایش ماجرایی است که آغازش خیلی سال پیش کلید خورد، درست از زمانی که نسل قدیم ساکنان این شهر با این چنارها قد کشیدند، بزرگ شدند، پیر شدند و خیلی‌هایشان از دنیا رفتند تا همین امروز که از آن همه چنار فقط حدود 6000 درخت باقی‌مانده و تعداد آدم‌ها تقریباً 2000 برابر چنارها شده است.
رحمت‌الله حافظی، رئیس کمیسیون سلامت و محیط‌زیست شورای شهر با اشاره به سابقه تاریخی و قدمت این خیابان و چنارهای بلندش می‌گوید: «وقتی این خیابان ساخته‌شده، با بررسی شرایط مختلف برایش درخت چنار را انتخاب کردند؛ چون چنار بومی شهر تهران بود و سازگاری زیادی با شرایط اقلیمی این منطقه داشت. بعد به آبی که قرار بود این چنارها را سرسبز نگه دارد فکر کردند.»
خیابان ولیعصر از گذشته تا امروز به خاطر دو ویژگی حائز اهمیت بوده؛ یکی به خاطر همین آب روانی که پای این درخت‌ها جاری است که سرمنشأ آن دامنه‌های جنوبی البرز بود از شمال به جنوب تهران جریان پیدا می‌کرد و نکته بعدی هم چنارها بودند. این چنارها به فاصله نیم متر از هم در مسیری به طول 17 کیلومتر کاشته شدند که بر اساس تخمین‌ها و اسناد موجود در ابتدا حدود 60 هزار چنار در دو طرف خیابان و در دو ردیف کاشته شد؛ اما در حال حاضر تعداد چنارها به‌شدت کم شده، طبق برخی تخمین‌ها حدود 6000 هزار اصله درخت در این خیابان وجود دارد.«
کسی چنارها را ندید
این عضو شورای شهر می‌گوید: «‌اینکه چنارها الان در وضعیت مناسبی نیستند دلایل زیادی دارد؛ اما دلیل اصلی این اتفاق، رسیدگی و حفاظت نکردن از آنها در اشکال مختلف و در طول سالیان گذشته بوده؛ همان‌طور که می‌دانید درخت به‌عنوان یک موجود زنده نیاز مبرم به نور، آب‌وهوای سالم دارد. مخصوصاً درخت چنار که جزو درخت‌هایی است که به آب زیادی احتیاج دارند و اصلاً به خاطر همین خصوصیت بود که زیرپای این چنارها نهری حفر کردند تا به‌طور دائم آب پای آنها جاری باشد اما در حال حاضر شرایطی به وجود آمده که این سه عنصر اصلی به‌راحتی و به‌اندازه نیاز این چنارها در دسترسشان نیست.»
برای وخامت حال چنارهای ولیعصر اگر دنبال متهم می‌گردید، بقیه گزارش را از دست ندهید؛ رئیس کمیسیون محیط‌زیست شورای شهر حرف‌های جالبی برای گفتن دارد: «ساختمان‌هایی که در دو طرف ولی‌عصر به‌مرور زمان ساخته شد، بلندمرتبه‌سازی‌هایی که مخصوصاً در سال‌های اخیر در قسمت‌های شمالی خیابان انجام شد، یکی از عوامل اصلی وخامت حال این درخت‌هاست. روزگاری این چنارها به خاطر ارتفاع بلندشان از نور کافی بهره‌مند بودند، اما حالا مدت‌هاست نور مناسب به شمار زیادی از این چنارها نمی‌رسد. به‌جز این گودبرداری‌هایی که به عمق ده تا 20 متر در حاشیه این خیابان برای ساخت بلندمرتبه‌ها هرچند وقت یک‌بار انجام می‌شود، باعث شده ریشه‌های این درخت‌های کهن‌سال آسیب ببیند. با عملیات نیلینگ و بتون‌ریزی و میلگردگذاری جلوی رشد و نمو و حرکت این درخت‌ها در خاک گرفته‌شده؛ به‌جز این در طول زمان کندوکوب‌های زیادی پای این درخت‌ها انجام‌شده؛ برای مثال با تعریض خیابان ولیعصر، برای اینکه بتوانند جایی برای خودروها باز کنند، دهانه نهر‌ها کوچک‌تر شد و آب‌رسانی به این درخت‌ها مشکل‌تر.»
روی زخم درخت‌ها
بلندمرتبه‌سازی البته تنها بلایی نیست که به جان چنارهای ولی‌عصر افتاده؛ چراکه حافظی در ادامه می‌گوید: «بارها پیش‌آمده مالکان مراکز تجاری و مغازه‌های مختلفی هم که در راسته این خیابان به وجود آمده، برای اینکه مغازه‌هایشان بیشتر در منظر عمومی باشد، شاخ و برگ این درخت‌ها را قطع می‌کنند.»
به این اتفاق، ماجرای ریختن نفت و مواد سمی پای چنارهای ولیعصر در سال‌های نه‌چندان دور را هم اضافه کنید تا ببینید دیوار چنارها برای همه کوتاه است.
کاشت چنارهای جدید؛ خوب یا بد؟
اتفاق‌های مختلف کم‌کم دست‌به‌دست هم دادند تا قامت برخی چنارها خمیده‌تر شود و رنگ و روی بعضی زردتر؛ اتفاق‌هایی که چنارها را بیمار کرد‌ تا جایی که حافظی با اشاره به وخامت حال چنارها می‌گوید: «وقتی چنار ضعیف می‌شود، مثل یک آدم بیمار و ضعیف، خیلی راحت‌تر مورد هجوم آفات قرار می‌گیرد، در نتیجه زودتر خشک و پوسیده می‌شود. دقیقاً به خاطر اینکه این فضا و میراث ملی حفظ شود، سازمان بوستان‌ها مکلف شد برای نگهداری این درختان اقدامات و تمهیداتی را پیش‌بینی کند.»
نهایتاً هم به این نتیجه رسیدند که تعدادی چنار جدید در خیابان کاشته شود، به‌این‌ترتیب قراردادی با استان‌های قزوین و اصفهان بسته شد که از چنارستان‌های آنجا برای ولیعصر چنار بیاورند. بعد تعداد قابل‌توجهی چنار با سن 8 تا 15 سال خریداری شد و پیش پروژه جایگزینی این چنارهای جدید در کنار چنارهای قبلی آغاز شد تا ترمیم زنجیره درختان این خیابان انجام شود.«
چنارهای بومی قزوین و اصفهان شش ماه پیش وقتی در خواب زمستانی بودند، به تهران منتقل شدند و ریشه‌هایشان در گودال‌هایی بزرگ در کنار چنارهای قدیمی کاشته شد. اما طرح جدید شهرداری مخالفانی هم دارد. محمد حقانی، یکی دیگر از اعضای کمیسیون محیط‌زیست شورای شهر می‌گوید: «شیوه کاشت درختان جدید را نمی‌پسندم.» این عضو شورای شهر در ادامه می‌گوید: «یکی از نقاط قوت درختان ولیعصر این است که در بستر آب و داخل جوی کاشته شده‌اند، اما درختانی که جدیداً توسط شهرداری کاشته می‌شود، بالای بستر آب و در پیاده‌روست. درحالی‌که هویت خیابان ولیعصر به جریان آب طبیعی و درختان چنار بود و نباید این هویت را به بهانه‌های مختلف تخریب کرد.»