هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   218   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

سهم كودكان از معمـاري شهـري

کد مطلب : 2592
شهرنشینی متراكم و تودرتوی شهرهاي كنوني و معماري فشرده‌ای كه در طراحي و ساخت آپارتمان اجرا می‌شود وضعيت بغرنجي براي كودكان شهرنشين ايجاد كرده است. به‌واقع كودكان فضايي براي بازي ندارند؛ بازي يا فعاليت آزادي كه به‌شدت نياز زيستي كودكان است. در گذشته، با وجود حیاط‌ها و باغچه‌ها بسياري از نیازهای بازي كودكان در داخل فضاهاي خصوصي يا نیمه‌خصوصی خانه‌ها برطرف می‌شد؛ اما امروزه و از سر ناچاري، با تغيير الگوي سكونت به روش آپارتمان‌نشینی، حیاط‌ها كمتر می‌توانند پاسخگوي نياز كودكان باشند.
   براين اساس حتماً و مؤکدا تعامل كودكان با محيط شهري و معماري آن ضروري است. لذا محيط كوچه و خيابان براي كودك، فراتر از گذر يا معبر ساده تلقي شده و کوچه‌ها و خیابان‌ها به‌عنوان فضاهاي بازي غیررسمی تلقي می‌شوند. در اين فضاهاي شهري است كه امكان تعامل گروه همسالان با اجتماع پيرامون خود شكل می‌گیرد. تعامل كودكان در محله‌ها، باعث شکل‌گیری و آزاد شدن نيروي انگيزشي قوي به نام «حس تعلق به مكان» در كودكان می‌شود. امكان ندارد كه يكي از ما، خاطره‌ای از محله دوران كودكي خود نداشته باشيم و محال است حس تعلق مكاني به محله زادگاه، در كسي وجود نداشته باشد. تعلق مكاني در واقع مانند يك «لنگرگاه رواني مطمئن» رابطه ميان كودك و محيط او را برقرار می‌کند و از مهم‌ترین عناصر تقویت‌کننده هويت فرد است كه روانشناسان به اهميت آن اذعان دارند. اين حسي است كه به‌مرورزمان شكل می‌گیرد و به نوستالژي مكان تبديل می‌شود. جالب است كه اين تعامل قوي محيط با كودك و بالعكس را زمین‌های بازي طراحي شده در فضاهای شهري نمی‌توانند ايجاد كنند. به همين دليل است كه معماران و مديريت شهري بايد طراحي کوچه‌ها و خیابان‌ها را نه‌تنها به‌عنوان گذرگاه عبور و مرور، بلكه مكاني در راستاي يادگيري كودكان نسبت به مفاهيم، روابط، شکل‌ها، اندازه‌ها، رنگ‌ها و حتي مسائل زیباشناختی شهري نيز لحاظ كنند.
   تمام صاحب‌نظران تعليم و تربيت در مورد كودك عقيده دارند كه كودك، حاصل سيستمي است كه ساخته «طبيعت و محيط» و يا «تربيت و تجربه » است. معناي اين حرف آن است كه همه محیط‌هایی كه كودكان در آنها حضور پيدا می‌کنند، برايشان ارزش فراگيري دارد. دانش كودك، دانش ناشي از حضور او در محيط است؛ بنابراین طراحان محيط شهري نبايد معماري غیرقابل دركي براي كودك عرضه كنند. البته اين حرف، انتظاري تحقق‌نیافتنی است؛ اما بخش‌هایی از فضاهاي شهري مانند فضاهاي بازي و پارک‌ها، حتماً می‌بایست شرايط مناسب را براي تجربه كردن محيط در اختيار كودكان قرار دهد تا آنان براي ورود و زندگي آينده در شهر در سنين بالاتر آمادگي پيدا كنند؛ اما متأسفانه گشت‌وگذاری اجمالي در فضاهاي بازي كودكان (كه سهم آن در سبد معماري شهري ما اندك است) نشان می‌دهد كه گويي تعامل كودكان با فضاهاي شهري باز (محله، كوچه و...) و حتي برخي فضاهاي بازي مختص آنان، از سوي مديريت شهري کم‌اهمیت انگاشته می‌شود.
شهرها براي كودكان ما خطرناک‌اند؛ بنابراین خانواده‌ها ترجيح می‌دهند تا آنجايي كه ممكن است كودك خود را در اماكن حفاظت‌شده نگه دارند تا زماني كه او به سن رويارويي با محيط شهري برسد. لذا روزبه‌روز، عرصه تحرك و خودنمايي كودكان کوچک‌تر و تنگ‌تر می‌شود. اين در حالي است كه برخي مديران، معماران و طراحان شهري دانسته يا نادانسته، شهر را براي برآوردن نیازهای روزمره بزرگ‌سالان ساخته و آماده می‌کنند، غافل از آنكه كودكان جايگاه مناسبي در طراحي فضاهاي شهري ندارند. هر چه قدر شهرنشینی بيشتر می‌شود، شهر براي كودكان غیرقابل‌دسترس‌تر می‌شود.
   از سوي ديگر در احداث فضاهاي بازي يا فضاهاي فعاليت آزاد مخصوص كودكان، نکته‌ای كه از آن غفلت می‌شود اين است كه كودكان نياز به ارتباط با «محيط طبيعي» دارند. آنها ذاتاً موجوداتي طبيعت‌خواه و زيست‌دوست متولد می‌شوند. روانشناسان بهترين رابطه كودك با طبيعت را تجربه و لمس طبيعت توسط كودك می‌دانند؛ اما محیط‌های مصنوعي بازي، امكان اين مكاشفه و رشد و خلاقيت را فراهم نمی‌کنند. كودكان در محيط مناسب اطراف خود ترجيح می‌دهند ساعت‌ها با آب و ماسه بازي كنند، در ميان درختان دوندگي داشته باشند، با بالا رفتن از موانع، دويدن، سرخوردن و غلتيدن، تجربيات گرانبهايي كسب كنند. فعاليت كودك در محيط بازي كه ساختار طبيعي دارد از چند جنبه ديگر نيز مفيد است و علاوه بر لذت و ماندگاري تجربيات بازي، احساس امنيت و آسايش را در كودكان دوچندان می‌کند. بر این اساس است كه از معماران و طراحان محیط‌های ويژه كودكان انتظار می‌رود:
1- درك محيط و گسترش شناخت را براي كودكان در محيط شهري افزايش دهند.
2- حفظ سلامت، امنيت جسمي و گسترش مهارت‌های بدني را در سازه‌های خود لحاظ كنند.
3- در معماري خود پيوند كودكان با محيط را فراموش نكنند و به ارتقا و گسترش انگیزه‌های آن در تجربه كودكان با محيط توجه داشته باشند.
 معماران فضاهاي شهري به‌طور عام و در فضاهاي بازي كودكان به‌طور خاص لازم است همواره به خاطر داشته باشند كه كودكان دنياي اطراف خود را نوعي زمین‌بازی تصور می‌کنند. آنها زمين زير پاي خود را می‌شناسند، صداها و بوهای پيرامون خود را درك می‌کنند، نور محيط را با شدت طبيعي آن حس می‌کنند و مفهوم ابعاد و فاصله‌ها را در محيط درك می‌کنند. پس يك معمار فضاي بازي كودك بايد عناصر طبيعي را با همان كيفيت اصلي آن در طراحي فضا و سازه خود لحاظ كند زيرا كه كودكان تنوع‌طلبند و طبيعت منبع پایان‌ناپذیر تنوع است. به معماري محيط اطراف كودكانمان بيشتر بها دهيم.