هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   212   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری ایرانی در آینه سفرنامه ها

ژان باتیست تاورنیه
در ادامه بررسی معماری ایران از نگاه سیاحان و سفرنامه نویسان، به بررسی سفرنامه «ژان باتیست تاورنیه»، یکی از بزرگ‌ترین جهانگردان قرن هفدهم میلادی می‌پردازیم.«تاورنیه»، یکی از بزرگ‌ترین جهانگردان قرن هفدهم میلادی بوده و سفرنامه او یکی از جامع‌ترین سفرنامه‌ها راجع به ایران است.
«تاورنیه»، در سفرنامه خود به بیان ابنیه زمان صفویه پرداخته و در این رابطه آورده است:«... چون در ایران سنگ و چوب خیلی کم است، تمام شهرها به‌استثنای چند خانه از خاک بنا شده‌اند، اما چسب و قوتی دارد که وقتی رطوبت دیده و نضج گرفت حالت سنگی پیدا می‌کند. دیوارها را از چینه و مهره می‌سازند و عرض مهره‌ها را به‌تناسب ارتفاعی که می‌خواهند به دیوار بدهند کم‌وزیاد می‌کنند و روی هر طبقه که 3 پا(هر پا یا فوت مساوی است با 30 ونیم سانتی‌متر) ارتفاع دارد چند رگ خشت به کار می‌برند.
این خشت‌ها را در قالب مربعی که 3 انگشت قطر و حدود هشت «اصبع»‌ یا انگشت،‌ طول و عرض دارد می‌مالند و برای اینکه بعد از خشک شدن زود خرد نشود، قدری کاه خرد کرده با آن ممزوج می‌نمایند.
تا طبقه اول چینه خشک نشود، مهره دیگر به رویش نمی‌گذارند و هرچه بالا می‌روند عرض مهره‌ها را کم می‌کنند.
بناهایی که با این سبک ساخته می‌شوند(خشتی) خیلی پاکیزه و تمیز می‌شوند. 
وی در ادامه آورده است: پس‌ازآنکه دیوار را از خشت بالا بردند، روی آن کاهگل می‌مالند، معایب و ناهمواری آن را صاف می‌کنند و روی کاهگل آهک آمیخته با رنگ سبز و کتیرا کشیده، آن‌قدر ماله می‌زنند که مثل مرمر براق می‌شود.»
شوالیه ژان شاردن
سیاح دیگری که در سفرنامه خود به بیان ویژگی‌های معماری ایرانی پرداخته «شوالیه ژان شاردن»، سیاح مشهور فرانسوی(متولد پاریس 1643 میلادی) است.
«شاردن» نویسنده بزرگ‌ترین سفرنامه درباره ایران است که ترجمه آن بالغ بر 10 جلد شده است. این جهانگرد که پدرش جواهرفروش بوده، نخست به عزم خرید جواهر در سال 1665 میلادی عازم هندوستان شد بنابراین از اروپا به ایران آمد و سپس از راه جزیره هرمز عازم هند شد.
وی پس از مدتی مجدد به ایران سفر کرد و جاذبه‌های ایران موجب شد تا زبان فارسی را بیاموزد . «شاردن» 6 سال تحت حمایت خاص شاه‌عباس دوم صفوی در اصفهان(پایتخت) به سر برد و در این مدت اوضاع تاریخی، سیاسی، اجتماعی و نظامی ایران را مطالعه کرد . او همچنین با کمک یک نقاش که از قسطنطنیه(استانبول) با خود آورده بود تصاویری از مردم ایران را ترسیم کرده است.
یکی از شهرهایی که «شاردن» در سفرنامه خود به بیان معماری آن پرداخته، قزوین است . وی در این رابطه آورده است:«... در قزوین مسجد کم است و مسجد جامع شهر نیز کوچک است. این معبد به دست هارون‌الرشید ، خلیفه بغداد در سال 170 هجری بناشده است. مسجد شاه قزوین یکی از ابنیه عالی و عمارات با شکوه و معظم ایران به شمار می‌رود. این معبد بسیار بزرگ و در منتهی‌الیه خیابان وسیع «بابا همایون» که درختان بزرگ اطراف آن را احاطه کرده‌اند واقع‌شده است.»
وی در ادامه به توصیف کاروانسراهای آن زمان پرداخته و از آنها با عنوان «مهمان‌خانه‌های عمومی شهر» یادکرده و می‌افزاید: «... کاروانسراها یعنی مهمانخانه‌های عمومی شهر نیز شایان توجه است و عمارات عالی و باشکوهی در آن میان دیده می‌شود. کاروانسرای شاهی دارای دویست و پنجاه حجره و یک حوض بزرگ آب، درختان عظیم و آسمان‌خراش در حیاط است. (این کاروانسرا) دو درب دارد که با دو راسته از دکاکین که اجناس بسیار گران بهایی در آنها به فروش می‌رسد، واردین را به محوطه کاروانسرا هدایت می‌کند.
اما باید متذکر شویم که عمارات عالیه و ابنیه شامه‌ای که شهر قزوین را زینت و جلال بخشیده، نه بازارها و کاروانسراهای آن است و نه گرمابه‌ها و قهوه‌خانه‌ها بلکه شکوه و عظمت این بلده ، نتیجه وجود کاخ‌ها و قصرهای بی‌شمار بزرگان و رجال ایران است که از اسلاف به اخلاف می‌رسد...»