هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   211   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

روی بام حمام سلطان

*محبوبه قرمز چشمه
حمام سلطان امیرمحمد به وسعت بالغ‌بر 1102مترمربع در شهر کاشان با قدمتی به دوران سلجوقیان و قاجار ثبت میراث فرهنگی ایران از بناهایی است که اعجاز هنر معماری آن بعد از سال‌ها  همچنان چشم گردشگران را به خود مشغول داشته است.
معماری حمام سلطان امیر محمد در نوع خود بی نظیر است و مطالب بسیاری در مورد آن نگاشته شده است اما تاکنون به مرکز ثقل این بنا « پشت‌بام » حمام سلطان امیرمحمد کاشان پرداخته نشده است. خبرنگار پیام ساختمان با حضور در این مکان، معماری پشت‌بام این بنا را مورد بررسی قرار داده است:
با عبور از دری  کوتاه و با اندکی خم کردن سر و گذشتن از  راه‌پله‌ای به سبک راه‌پله‌های پیچ‌دار و عرض کم به‌طوری‌که فقط یک نفر از آن می‌تواند  عبور کند، به پشت‌بام حمام سلطان امیر محمد کاشان می‌رسم. وقتی از بالای سقف حمام کاشان به حیاط این عمارت می‌نگرم، متناسب ساخته‌شدن این مجموعه اولین چیزی است که توجه مرا جلب می‌کند، از بالا ترکیب رنگ کاشی‌های سبز و آبی و طاق ها، تحسین هر بیننده‌ای را به خود وا می‌دارد و نسبتی که  در معماری این بنا  بین رنگ‌ها برقرارشده ، نقشی از قالی‌های زیبای کاشان  را در ذهن  ایجاد می‌کند.
ایستادن بر روی سقف حمام باقی مانده از زمان قاجار که تاکنون از پایین به آن نگریسته‌ام ،حس و حال دیگری دارد. پشت‌بام به رنگ خاک است و گنبدهای کوچک و بزرگ و پشت‌درپشت مانند تخم‌مرغ‌هایی است به رنگ خاک که نامنظم در یک شانه تخم‌مرغ  چیده شده است.
 از این میان شیشه‌های ذره‌بینی با قطر زیاد در سقف، نور و گرمای داخل حمام را تأمین می‌کند. این شیشه‌ها به شکلی در سقف بنا قرار داده‌شده‌اند که هیچ زاویه دیدی از سقف به درون حمام وجود ندارد. دلیل ذره‌بینی بودن و قطر بسیار زیاد شیشه‌های ‌بام حمام امیر محمد کاشان قانونی است که در تمام بناهای کاشان به چشم می‌خورد و آن قانون « نگه داشت انرژی » است. بر این اساس  معماران این بنا با در نظر گرفتن المان‌های مختلف، این شیشه‌ها را در قسمتی از سقف به شکلی تعبیه کرده‌اند که قسمت اعظم نور و انرژی با کمک طبیعت تأمین شود.
مرکز ثقل و رگ حیاط این بنا،  سیستم آب‌رسانی آن  است. راز سیستم آب‌رسانی حمام سلطان امیر محمد در پشت‌بام این بنا قرار دارد و آن  وجود حلقه چاه  بزرگ تأمین‌کننده آب این حمام است. آب مورد نیاز برای این حمام از یک حلقه چاه که دیواره‌های آن را تا پشت‌بام بالا کشیده‌اند  تأمین می‌شده است. دهانه چاه  آب بزرگی که آب مصرفی حمام سلطان امیر محمد کاشان از آن تأمین می‌شود، در گوشه‌ای از پشت‌بام قرار دارد که یک اتاقک بر روی آن جهت حفاظت کارگران آب‌کش از سرما و گرما قرار دارد.
روش کار به این شکل بوده که آب به‌وسیله دو کارگری که تنها وظیفه بالا کشیدن  آب از چاه را داشتند با استفاده از چرخ‌های خاصی به بالا کشیده می‌شده است. کارگران در شبانه‌روز در شیفت‌های متفاوت، آب را از چاه بالا می‌کشیدند و از یک جوی آبی که جلوی چاه تعبیه‌شده و دارای دو انشعاب است یکی  به یک خزانه که زیر آن با هیزم و زغال روشن بوده است سرازیر می‌شده و با گرم شدن آب ،آب گرم از جوی‌هایی که در تمام این حمام کشیده شده است جاری می‌شد و در دسترس افراد قرار می‌گرفته است. و جوی دیگر نیز به همان شکل آب سرد را وارد حوضچه‌های آب سرد و از آنجا وارد سایر حوضچه‌ها می‌کرده است.