نشریه شماره   160   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری انسان شناسی


گروه معماری و دکوراسیون: کارشناسان و فعالان حوزه معماری معتقدند که نگاهی به مقوله انسان‌شناسی و معماری می‌تواند در بهبود روند زندگی انسان‌ها موثر باشد متن زیر گزارشی است از مفهوم انسان‌شناسی معماری که در گفتگو با کارشناسان تهیه گردیده است :

از ذات معماری فاصله گرفته‌ایم

دکتر محمد منصور فلامکی(معمار)در مورد مفهوم و جایگاه انسان‌شناسی معماری گفت: هنوز برای ما روشن نیست که فرق انسان‌شناسی با مردم‌شناسی چیست و مرز بین انسان‌شناسی و مردم‌شناسی کجاست ؟ انسان‌شناسی می‌تواند به فهم معماری کمک کند ولی اگر از راه انسان‌شناسی به دنبال معانی ای برویم که در معماری وجود دارند قاعدتاً مسائل دیگر از جمله تمام مسائل مردم‌شناسی فرهنگی را نمی‌توانیم ببینیم .انسان‌شناسی طبق تعریف این علم به ما کمک می‌کند که بازتاب‌های حرکت و رفتار انسان در هر زمینه‌ای که فعالیت می‌کند را به صورت ضوابطی درآوریم که به اندازه و تناسب در می‌آیند و روی فضاهای ساخته‌شده گاهی کالبدی و نه الزاماً روان‌شناختی فضا، اثرگذاری می‌کنند . وی ادامه داد:انسان‌شناسی به بازشناسی ریشه‌های هر رده از انسان‌ها می‌پردازد و هدف آن این است که انطباق‌های انسان و محیط و دگرگونی‌های شکلی ، اندامی انسان در ارتباط با محیط و اقلیم را بررسی کند و تغییرات شاخص‌های کالبدی انسان در طول زمان و اثر آن بر روی آن یا تأثیر معماری روی آن را مورد بررسی قرار می‌دهد و مردم‌شناسی به بازتاب فضاهای ساخته‌شده به روی انسان و پیچیدگی‌هایی که در ذات خود دارد می‌پردازد .

مردم‌شناسی به فضاهای ذهنی انسان‌ها ، رفتار و سلیقه آنها می‌پردازد . مردم‌شناسی داوری نمی‌کند بلکه صرفاً برداشت می‌کند . اما انسان‌شناسی یا مردم‌شناسی به کدامیک از اینها بیشتر به حوزه معماری کمک می‌کنند ؟ این بحث دیگری است ولی موضوع تشخیص مردم‌شناسی از انسان‌شناسی است .

دکتر فلامکی افزود: . هر زمان تلاش می‌کنیم معماری را با ارزان‌ترین قیمت به پایان ببریم، متوجه می‌شویم که از ذات معماری فاصله گرفته‌ایم . ما نمی‌توانیم معماری را تولید و به مصرف‌کننده تحویل دهیم. معماری‌هایی که ما در ایران پدید آورده‌ایم از فرهنگ خود ما سرچشمه نگرفته‌اند . مدرنیسم هرگز از میان نرفته است . مدرن همیشه وجود دارد و گرایش به مدرن نیز در دنیا وجود دارد . ما باید به دنبال بازشناسی جمعی ویژگی‌های انسان که هم از معماری بر می‌خیزند و هم بر معماری اثر می‌گذارند، بپردازیم .

توجه به زوایای ناپیدای روابط انسانی و کالبد محیط

مهندس سید علیرضا قهاری ( معمار) در مورد انسان شناسی معماری گفت: ما در انسان‌شناسی سکونت به نکات عینی و قابل‌توجهی برخورد می‌کنیم. . نمونه آن را می توان در بافت های فرسوده داخل شهرها و تفاوت نگرش ساکنان آن به موضوعاتی که معمولاً توسط متخصصین امور ساماندهی شهر مطرح می‌شود، دریافت. این زمینه‌ها و توجه به زوایای ناپیدای روابط انسانی و کالبد محیط ،نگاه تازه‌ای بر تعریف انسان شناسانه از مفهوم معماری در اختیار قرار می‌دهد که نقطه عطف آن را می‌توان در معماری معناگرا جستجو کرد . این نوع معماری ارتباط نزدیکی با انسان و هستی انسانی برقرار می‌کند و در جهت افق‌های فکری جهان‌شمول و چشم‌اندازهای انسان شناسانه دریچه‌هایی نو از جهان و رابطه انسان و محیط ساخته‌شده توسط وی ارائه می‌دهد .

هویت را نشناخته و شیفته بناهایمان شدیم

دکتر محمدمهدی محمودی، در مورد انسان‌شناسی معماری گفت: شاید ما انسان را خوب نشناختیم و حتی نیاموختیم که چگونه باید انسان را بشناسیم . وجه مشترکی که میان تمام بناهای دنیا می‌بینیم ، این است که تمام آنها برای انسان بوده‌اند و کسانی موفق بوده‌اند که انسان را خوب شناخته‌اند و تفاوت‌های آنها متشکل از مکتب ، اقلیم ، و تکنولوژی است ولی در اصل، مصنوعی که ما ساخته ایم برای یک انسان است و جایی که نتوانسته‌ایم در ساخت خود موفق باشیم ، انسان یا فرهنگ او را شناخته‌ایم. اگر به گذشته بنگریم متوجه می‌شویم که در تمام دنیا احترام انسان بیشتر بود . یعنی بنا را برای انسان می‌ساختند و آن انسان را می‌شناختند . وی در ادامه گفت: در حال حاضر انسان برای معماری است . در گذشته ارزش انسان مشخص بوده و انسان‌شناسی و معماری با یکدیگر پیش‌رفته بودند . شاید ایراد از ما معماران است که هویت را نشناختیم و شیفته بناهایمان شدیم .

بعضی از کشورها مانند ژاپن بناها بر ای استفاده مردم و فرهنگ آنها ساخته‌شده‌اند و فرهنگ آنها برای امروز است . معماری امروز آنها در خدمت انسان است ولی معماری امروز ما در خدمت مردم نیست . شاید چون امروزه مردم ما یک گروه و یکپارچه نیستند. معماری ما نیز بدین صورت است و در واقع معماری ما آینه جامعه است .

افراط و تفریط زمینه ساز چالش است

مهندس شهریار سیروس در مورد انسان شناسی معماری گفت: واقعیت این است که افراط در این زمینه به نوعی دو چالش را به وجود می‌آورد که چالش اول عزلت است ، یعنی هنرمند یا معماری که فقط به فکر خودش و خلق اثر خود و بدون توجه به انسان و احترام به انسانیت به طراحی می‌پردازد ، لاجرم عزلت خواهد داشت و بیگانگی به وجود خواهد آورد و بالعکس اگر افراط در این امر باشد که ما فقط به دنبال نیازها و خواسته‌ها در جامعه و هویت انسانی باشیم ، در آنجا هم انحطاط به وجود می‌آید؛ یعنی جامعه به ما خواسته‌هایی را تحمیل می‌کند که اصیل نیستند . وی ادامه داد: کارکردهای اجتماعی هنر اساساً از دیدگاه فلاسفه هنر ، جزو کارکردهای فرعی به حساب می‌آیند و این فرعی کم اهمیت نیست و بدان معناست که ما باید در ابتدا به ضرورت‌های فلسفی هنر بپردازیم و سپس به کارکرد فرعی آنها اشاره کنیم.

احترام به سالخوردگان و نسل جدید با استفاده از تکنولوژی

دکتر داریوش زمانی، در مورد مفهوم انسان‌شناسی معماری گفت: معماری انسانی احترام به مردمان مختلف است . من به عنوان معمار نمی‌توانم در مورد تمام پیچیدگی‌های انسان صحبت کنم . یکسری لغات کلیدی در این مورد نام می‌برم : ضوابط ، تراکم ، اضافه تراکم ، فاضلاب ، سطح زیربنا ، اقتصاد انرژی ، سازه ، فاضلاب ،سیم‌کشی تأسیسات ، کنترل از راه دور ، کف مرمر جکوزی ، استخر ، مهندسی ساز و ... که تمام اینها عواملی هستند که بدون آنها ساختمان به وجود نمی‌آید .اما لغات کلیدی دیگری هستند و انسان‌هایی که دنبال فضای زندگی‌شان می گردند از این کلمات استفاده می‌کنند . مانند : حیاط دلنشین پله‌های راحت ،آشپزخانه دلگرم ، سالن دل‌چسب و صفاتی که اکثراً در ارتباط با انسان به‌کاربرده می‌شوند . خلاصه مطرح می‌کنم شاید همین کلمات گویای رابطه انسان و معماری باشد . از نظر من معماری احترام به سالخوردگان و نسل جدید با استفاده مدرن از تکنولوژی و خلق فضاهای در شأن انسان که در این فضاها زندگی و برای زندگی کار می‌کنند ، است .