نشریه شماره   210   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

ارزيابي « نظریه انتقال يا تمركززدايي از پايتخت»

دكترمهدي زارع*
ازنظر موقعيت‌، نمي‌توان کلانشهر تهران را از محل گسل‌هاي لرزه زا دور کرد‌، اما شايد بتوانيم امکانات کشور را صرف ساخت پايتختي جديد کنيم که در آن مردم ايمن باشند و راحت‌تر زندگي کنند‌؟ (‌معمولا اين انتقاد مهمي است که در مقابل نظريه انتقال پايتخت به شهري ديگر مطرح مي‌شود‌) پاسخ اين است که نخستين کار براي ساماندهي شهر کنوني تهران آن است که رشد محدوده شهري و رشد جمعيت در تهران را به صفر برسانيم‌.
«کم هزينه‌تر بودن مقاوم‌سازي تهران» گزاره‌اي است که معمولا در دفاع از حفظ وضع موجود ذکر مي‌شود‌. با لحاظ نکردن آمايش سرزمين و عملا فراخواندن تعداد هرچه بيشتر مردمان از سراسر کشور به تهران براي زندگي بهتر (‌مفروض‌)‌، معلوم نيست که بر مقاوم‌سازي چه چيزي (‌بافت فرسوده قديمي يا زيرساخت‌هايي نظير بيمارستان‌ها يا ادارات دولتي و مدارس‌) تأکيد مي‌شود‌؟.
مطالعات گوناگون از ديدگاه زمين شناسي‌، زلزله شناسي‌، شهرسازي‌،    برنامه‌ريزي شهري و حوزه‌هاي مختلف فناوري در حوزه ساختمان و مسکن در دو دهه گذشته صورت گرفته‌است‌. اين مطالعات نشان مي‌دهد که اولا روند مهاجرت به تهران همچنان مطابق آخرين آمار‌هاي مرکز آمار ايران ادامه دار است و برآورد نگارنده نشان مي‌دهد که سالانه حدود 115 هزار نفر به جمعيت تهران اضافه مي‌شود‌. نتيجه بخشي از اين موضوع‌، رشد حاشيه نشيني و توسعه ناامني و ساير ناهنجاري‌ها در تهران بزرگ است‌. رشد تهران با وضع کنوني‌، عملا با تخريب فضا‌ها و بافت با هويت خانه باغ‌هاي گذشته همراه‌است‌.
در کشور‌هاي مختلف دنيا تجربه انتقال پايتخت به دلايل گوناگون (‌ازجمله خطر بالاي زمين لرزه‌) عملياتي شده و نتايج خوبي نيز به دست آمده‌است‌. در ابتداي سده بيستم و هنگام تشکيل کشور جمهوري ترکيه‌، پايتخت از استانبول به آنکارا منتقل شد‌. امروزه مي‌توان گفت که آنکارا علاوه بر مدرن‌تر بودن (‌از استانبول‌) در معرض خطر پايين‌تري از ديدگاه رخداد يک زلزله مخرب نسبت به استانبول است و البته آسيب پذيري آن نيز بسيار کمتر است‌.
در مقابل‌، استانبول (‌مثل تهران‌) ريسک بسيار بالايي ازنظر يک زمين لرزه مخرب احتمالي دارد‌. در سوي ديگر در همسايگي ما‌، در پاکستان در اوايل دهه 60 ميلادي پايتخت از کراچي به منطقه‌اي سرسبز و زيبا در حدود 40 کيلومتري شهر راولپندي آن روزگار منتقل شد که نام اسلام آباد را روي آن گذاشتند‌. اين تجربه در کشور کازاخستان (‌که در ايران با نام قزاقستان از آن ياد مي‌شود‌) دقيقا به دليل خطر زلزله در حدود 10 سال قبل رخ داد و در کشور‌هاي ديگري مثل استراليا نيز تجربه شده‌است‌. ضمنا در کشوري مثل سريلانکا نيز شخصا شاهد آن بوده‌ام که با وجود عدم تغيير رسمي پايتخت‌، عملا تمام نهاد‌هاي مهم حکومتي به منطقه‌اي خارج از کلمبو (‌پايتخت‌) منتقل شده‌است‌. در کشوري مانند آلمان نيز به دليل رخداد جنگ جهاني دوم و شکست اين کشور در جنگ و ايجاد کشور‌هاي آلمان شرقي و غربي و به وجود آمدن 2 پايتخت در برلين شرقي و بن به ترتيب براي آلمان دموکراتيک و فدرال و سپس وحدت مجدد آلمان و انتقال مجدد پايتخت به شهر يکپارچه برلين‌، تجربيات بسيار مفيدي در اين مورد به صورت مدون وجود دارد‌.
جالب است که اين جابه جا شدن پايتخت در آلمان در حدود 50 سال رخ داد و با برنامه‌ريزي‌، کوشش‌، نظم و جديتي که در آلماني‌ها سراغ داريم‌، هرگز موجب ايجاد بحران در اين کشور نشده‌است‌. در آمريکاي جنوبي نيز در برزيل‌، با ايجاد شهري جديد به نام برازيليا در مرکز اين کشور‌، تجربيات بسيار جالبي در اين مورد وجود دارد که به باور نگارنده مي‌تواند در ايران نيز مورداستفاده قرار گيرد‌.
با مرور‌، مدون کردن و لحاظ کردن تجربيات همسايگانمان (‌پاکستان و ترکيه‌) مي‌توان به مسائل‌، هزينه‌ها و دستاورد‌هاي چنين تجربه‌اي در ايران دست يابيم و آن را در کشور به کار بريم‌. ضمنا از ياد نبريم که در کشور کوچک جنوبي خليج فارس (‌امارات متحده عربي‌) با ايجاد مراکز گوناگون سياسي‌، تجاري‌، توريستي و‌.‌.‌. در امارت‌هاي مختلف کشور‌، به ويژه با توسعه چشمگير بندر دبي به تدريج در 20 سال گذشته و با برنامه بسيار جالبي که براي توسعه اين بندر تا سال 2025 وجود دارد‌، مي‌توان به ارزش افزوده‌هاي بسيار در عرصه اقتصاد ملي و بين‌المللي دست يافت‌.
يکي از بحث‌هاي موجود درباره تغيير و انتقال پايتخت آن بوده که اگر پايتخت به هر يک از کلان شهر‌هاي موجود (‌مثلا اصفهان‌، سمنان‌، يزد يا شيراز در مرکز يا جنوب ايران‌) منتقل شود‌، مسائل تهران به تدريج به آن نواحي منتقل مي‌شود و عملا به جاي حل مشکل‌، با صرف هزينه‌، فقط آن را جابه جا کرده‌ايم‌. واقعيت اين است که اين نظر درست است و درصورتي که براي انتقال پايتخت به مکاني جديد (‌درواقع ايجاد يک پايتخت کاملا جديد‌) برنامه‌ريزي شود‌، ديگر مشکلي براي ساير شهر‌هاي بزرگ کشور ايجاد نخواهد شد‌. جاي مناسبي در مرکز کشور در نوار سنندج‌- سيرجان که از شهر‌هاي ملاير‌، گلپايگان و نواحي اطراف اصفهان عبور مي‌کند مي‌تواند به عنوان ناحيه‌اي بکر و جديد براي احداث پايتخت در نظر گرفته شود‌.
* زلزله شناس