نشریه شماره   210   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

سیــر تحــول در و پنــجره

بهروز کاويان پور
در شماره گذشته به بررسي سير تاريخي در و پنجره پرداختيم‌. ادامه موضوع را در اين شماره پيگير مي‌شويم‌.
از روي نگاره‌ها و کنده کاري نمونه‌هاي مختلف در و پنجره‌- چه آن‌هايي که تقريبا پابرجا هستند و چه آن‌هايي که به مرورزمان از بين رفته‌اند‌- مي‌توان به شکل و نوع ساخت و طرح درو پنجره پي برد‌. در و پنجره‌هاي دولته‌اي در هر طرف به سه قسمت تقسيم مي‌شده اند‌: در بالا و پايين قابي چهارگوش (‌بيشتر مربع و گاهي مستطيل و افقي‌) که خود در ميان قابي مستطيل و عمودي قرار مي‌گرفت‌. در به وسيله يک پاشنه در چوب يا سنگ و آجري که در پشت چارچوب کار مي‌گذاشتند‌، باز و بسته مي‌شد‌. چارچوب معمولا داراي آستانه‌اي بلند بود و در پشت لته‌هاي در کار گذاشته مي‌شد‌. قاب‌هاي به کاررفته در در‌هاي ورودي گاه با نقاشي و رسم ساده آرايش مي‌شد و در و پنجره‌ها اکثرا مشبک بوده‌اند‌.
در و پنجره‌ها و روزن‌هاي مشبک چوبي و سفالين و گچي در فصل زمستان با کاغذ روغن زده بسته مي‌شد و در تابستان‌ها دوباره باز مي‌شده‌است ازاين رو به کرکره و در‌هاي شبکه دار حجره‌هاي مدرسه و کاروان سرا‌ها «کاغذ لق»که لغتي ترکي است‌، مي‌گويند‌.
البته در و پنجره شبکه دار در بيشتر زبان‌ها به نام ايراني «پرسيانا» مشهور شده‌است‌. در ادامه بخش‌هاي مختلف پنجره و در را با هم مرور مي‌کنيم‌.
1ـ باهو‌: دوتکه چوب عمودي است که در دو سوي در به کار مي‌رود
2ـ پاسال‌: يعني جاي پا‌، پاخور‌، درست آن پاسار است
3ـ کش و ميانکش‌: تکه‌هاي افقي چوب که باهو‌ها را در سه جا به هم مي‌چسباند
4ـ دماغه‌: چوبي است نازک که با گل ميخ به کناره يک لته کوبيده شده و روي درز ميان دولته را مي‌پوشاند بيشتر دماغه‌ها در بالا و پايين خود چيزي همانند سرستون و پايه‌اي مانند ته ستون دارند
5ـ قاب‌: بخش مياني در که گاهي پر و گاهي شبکه دار است
6‌: چارچوب‌: از پنج تکه چوب درست شده که دوتاي آن به صورت عمودي است و سه تاي ديگر يکي در بالا و دوتا در آستانه به کاررفته‌است‌. چوب افقي به کاررفته بالاي چهارچوب دو شاخک دارد که در ديوار استوار مي‌گردد
7ـ کلاغ پر‌: يک تکه چوب يا تخته افقي است که پشت شاخک چارچوب جاي مي‌گيرد و گاهي به شکل ذوزنقه هم ديده مي‌شود
8ـ پاشنه گرد‌: يک تکه چوب افقي است که در پشت آستانه کوبيده مي‌شود و جاي پاشنه‌ها در آن بريده شده‌است
9‌- سفت‌: حلقه‌اي فلزي است که در بالا و پايين چارچوب کوبيده شده و از زبانه بيرون مي‌آيد‌.
10ـ چفت‌: هرلته در بالا يک يا دو رشته زنجير ظريف دارد که ته آن با قبه‌اي روي پولک به لته و سر آن با سرجفتي مادگي دار به سفت (‌حلقه‌اي فلزي است‌) چارچوب بسته مي‌شود
11ـ پا چفت‌: چفت کوچکي که لته‌ها را به پايين چارچوب مي‌بندد
علاوه بر موارد فوق بيشتر در‌هاي دروازه داراي کلون و تزه (‌چوب افقي پشت در براي کلون (‌قفل آن‌) و شب بند و حلقه کوپه هستند‌.
گونه ديگري از در‌ها که با تخته‌ها و الوار‌هاي باريک افقي ساخته مي‌شوند در دو جا کلاف و بست بند چوبي دارند که با گل ميخ‌هاي فوق العاده زيبا استوار شده‌اند‌. در اين در‌ها پاشنه‌ها از فلز و بيشتر از فولاد ساخته شده‌اند تا بتوانند پايداري بيشتري داشته باشند‌.
در و پنجره در معماري ايراني‌ اسلامي انواع و عناصر ديگري نيز دارد که در ادامه به آن مي‌پردازيم‌:
روزن‌: (‌برگرفته از روز و روشنايي و نام ابزار است‌) روزن در بالاي در و گاه در طرفين در براي گرفتن روشنايي و هواي آزاد ساخته مي‌شد‌. گاه به سوراخ‌هايي در کلاله (‌دهانه بيرون بادگير‌) تاق‌ها يا شانه آنها نيز روزن گفته مي‌شود‌. روزن‌ها با چوب و گاه با گچ و سفال ساخته مي‌شد و بيشتر آنها باز نمي‌شدند‌.
جامخانه‌: در کلاله گنبد‌ها و کلمبه‌هاي گرمابه‌ها و غلامخانه رباط‌ها و رسته‌ها و بازار‌ها هنوز هم روزن‌هايي وجود دارد که با چند حلقه سفالين به‌صورت قبه يا کپه درآمده‌اند‌. حلقه‌هاي سفالین را در کنار هم چيده‌اند‌، در زمستان‌ها جام‌هاي گرد شيشه‌اي مانند ته قرابه در ميان حلقه‌ها کار مي‌گذارند و تابستان‌ها يک يا کليه آنها را بر مي‌دارند‌.
گذاشتن و برداشتن و تعويض قطعات شيشه‌اي جامخانه چون بسيار ارزان و آسان است‌، هميشه تکرار مي‌شده و شايد امروز هم براي روشنايي سر پوشيده‌هايي که به مناسبت فصل بايد گاهي سرو و گاهي گرم باشد‌، مناسب‌ترين وسيله باشد‌.
شباک‌: در هواي ناپايدار ايران‌، با آفتاب تند و روشن باد و توفان و گردباد و نيز باور‌هاي ويژه ملي و ديني نياز بوده که ساختمان افزون بر در و پنجره و روزن‌، شباک يا يک پرده براي حفاظت درون داشته باشد‌. در گذشته درون ساختمان‌ها با روزن‌ها و پنجره‌هاي چوبي يا پرده حفظ مي‌شد و بيرون آن با شبکه‌هاي سفالي يا کاشي به نام شباک يا يک پرده و بيرون آن با شبکه‌هاي سفالي يا کاشي به نام شباک پوشانده مي‌شد. در مسجد شيخ لطف الله اصفهان مي‌توان طرح شباک را به خوبي مشاهده نمود در چنبر (‌کالبد هشت پهلوي زير گنبد‌) گنبد مسجد شيخ لطف اله شباک‌هاي زيبايي از کاشي معرق کار گذاشته شده که مانند ديگر آثار اين معجزه معماري بسيار زيبا است در مسجد امام و جامع و مدرسه چهارباغ اصفهان نيز نمونه‌هاي زيبايي از اين شباک‌ها چه کاشي و چه آجري ديده مي‌شوند
دار آفرين‌: به اتاقک‌ها و باجه‌هاي چوبيني مي‌گفتند که ديوار مشبک داشته و اغلب در پيشخان دکان‌ها و بالا خانه‌ها و خيش خوان‌ها جاي داشته‌است‌.
ارسي‌: نوعي پنجره بالارو است که به جاي گرديدن بر روي پاشنه گرد در شياري بالا و پايين مي‌رود‌. نقش شبکه ارسي بيشتر مانند پنجره‌ها و روزن‌هاي چوبي است‌. نمونه بسيار زيباي آن در خانه‌هاي بسيار کهن اصفهان و کا‌شان و يزد و نوع تازه‌تر آن در تهران قديم قابل مشاهده‌است (‌توضيح برخي مي‌گويند ارسي به پنجره‌اي گفته مي‌شده که به تقليد از معماري روسي در ايران رواج يافته‌است ولي نمونه‌هاي جالبي از ارسي حتي پيش از آنکه معماري چشمگيري در روسيه پاي گرفته باشد در ساختمان‌ها و نگاره‌هاي ايراني يافت مي شده است).