نشریه شماره   159   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

باکتری‌هایی که نفت می‌خورند

گروه تاسیسات: آلودگی حاصل از اکتشافات نفت و حمل و نقل محموله‌های نفتی همه ساله خسارات زیادی به محیط زیست وارد می‌کند. این مسئله در منابع آبی کشور بیشتر تأثیرگذار است. تا کنون راه‌های مختلفی برای مبارزه با این معضل پیشنهاد شده است. یکی از مهم‌ترین راه‌های رفع آلودگی‌های نفتی استفاده از باکتری‌های نفت خوار است و با توجه به اهمیت خلیج فارس از حیث وجود ذخائر نفت و گاز و بهره‌برداری‌های موجود در این زمینه، روش‌های مختلف مقابله با این قبیل آلودگی‌ها از اهمیت فراوانی برخوردار است.

در همین خصوص، یک مقام مسئول در سازمان منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس از کشف باکتری‌های نفت خوار در سواحل عسلویه خبر داده است. حسن آخوندی، در خصوص اجتناب ناپذیر بودن این منطقه از نظر آلودگی‌های هیدروکربنی گفت: باکتری‌های نفت خوار، دارای قابلیت‌های متفاوتی می‌باشند که در این راستا با برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته و پس از نمونه برداری از مناطق آلوده خلیج فارس از باکتری‌های نفت خوار، تحقیقات در این زمینه جهت جداسازی باکتری‌های تجزیه کننده نفت آغاز می‌شود.

وی تصفیه پسماندهای نفتی موجود در سطح منطقه به روش بیولوژیکی و با استفاده از باکتری‌های نفت خوار را از مهم‌ترین اهداف این اقدام دانست و افزود:این باکتری‌ها علاوه بر اینکه خود می‌توانند در شرایط هوازی به تغذیه از مواد نفتی ناشی از آلاینده‌ها بپردازند، آغاز کننده زنجیره غذایی برای سایر موجودات تجزیه کننده نیز محسوب می‌شوند و تحقیقات انجام شده در این زمینه حاکی از بی خطر بودن این باکتری‌ها برای محیط زیست است.

مدیر سلامت، ایمنی و محیط زیست و پدافند غیرعامل و مدیریت بحران سازمان منطقه ویژه پارس با بیان اهمیت نتایج حاصل از این تحقیق تصریح کرد:از آنجا که روش‌های مولکولی و اکولوژیکی از روش‌های متداول در مبارزه با آلودگی‌های نفتی در دنیا به شمار می‌آید، امید می‌رود با کشت و تکثیر این میکرو ارگانیسم‌ها و تلقیح مجدد آنها به محیط آلوده‌ای که جداسازی در آن صورت گرفته، برای حذف آلودگی‌های مورد نظر در سطح وسیع مورد استفاده قرار گیرد. زیرا یکی از راه‌های مقرون به صرفه و کارآمد در رفع آلودگی نفتی و مشتقات آن استفاده از روش‌های میکروبیولوژی است که نسبت به روش تصفیه فیزیکی و شیمیایی از کار آیی بهتری در این زمینه برخوردار است.

بد نیست بدانید؛ میکروارگانیسم‌های زنده که بر همه باکتری‌ها، مخمرها، کپک‌ها و قارچ‌های رشته‌ای برتری دارند، می‌توانند ترکیبات مختلف موجود در نفت خام را دچار تغییر و تبدیل کنند. این تغییر و تحول در نفت خام سبب کاهش ارزش اقتصادی نفت می‌شود؛ از این رو اهمیت دارد که واکنش‌ها و موقعیت‌های مخازن نفتی را به لحاظ زمین‌شناسی بررسی کنیم. به این مجموعه واکنش‌ها، تجزیه بیولوژیک نفت (Oil Biodegradation)می‌گویند. تجزیه بیولوژیک نفت خام به وسیله فعالیت‌های آنزیماتیک باکتری‌ها که در مخازن اصلی نفت روی می‌دهد، سبب می‌شود، میزان زیادی از کیفیت نفت در اینگونه مخازن کاسته شود. تجزیه بیولوژیک نفت در همه موقعیت‌ها، چه در شرایط هوازی و چه در مخازن نفتی عمیق، که شرایط بی‌هوازی بر آن حاکم است، می‌تواند صورت گیرد. نزدیک به چهل سال پیش دانشمندان فکر می‌کردند که این تجزیه و تغییر تنها در مخازن عمیق صورت می‌گیرد، ولی امروزه این دگرگونی نفتی را در مخازن کم عمق هم یافته‌اند. 

توصیف باکتری‌های نفت خوار

باکتری‌های نفت خوار، ارگانیسم‌هایی هستند که در همه شرایط مانند مناطق بسیار عمیق و در داخل رسوبات و شرایط هوازی و بی‌هوازی می‌توانند به زندگی عادی خود ادامه دهند و در مناطقی که منابع غذایی مانند نفت در اختیار آنها باشد، سبب تجزیه نفت می‌شوند، اگر چه تجزیه نفت بر اثر همکاری و تعامل میان چند گونه از این میکرو ارگانیسم‌ها صورت می‌گیرد. در مخازن نفتی زیرسطحی و عمیق، نخست تجزیه بیولوژیک نفت در شرایط بی‌هوازی صورت می‌گیرد. این عمل را باکتری‌هایی که گوگرد را اکسید می‌کنند و یا باکتری‌هایی که از پذیرنده‌های دیگر الکترون استفاده می‌کنند، انجام می‌دهند. به طور تجربی ثابت شده است که تجزیه انباشت های نفتی در مخازنی صورت می‌گیرد که دمای آنها کمتر از ۸۰ درجه سانتی‌گراد باشد. در دمای بالاتر از این حد، میکرو ارگانیسم‌های تجزیه کننده قادر به ادامه حیات نیستند و در نتیجه تجزیه بیولوژیک هم صورت نمی‌گیرد. بر همین اساس دانشمندان الگویی را پیشنهاد کرده‌اند که بر اساس آن اگر یک مخزن نفتی تا دمای بیش از ۸۰ درجه سانتی‌گراد حرارت ببیند ، سبب استریلیزاسیون آن مخزن می‌شود و تمام میکروارگانیسم های تجزیه گر آن از بین می‌روند و حتی هنگامی که دما به زیر ۸۰ درجه سانتی‌گراد نیز می‌رسد، تجزیه بیولوژیک صورت نمی‌گیرد، زیرا احتمال برگشت میکرو ارگانیسم‌ها به این مخازن استریل شده بسیار ضعیف است. در یک نتیجه‌گیری کلی می‌توان گفت؛ ارزش زیاد محصولات نفتی، محافظت بیشتری را در میدان‌ها و مخازن نفتی می‌طلبد و محافظان این مخازن باید همواره در نظر داشته باشند که تزریق تعداد محدودی از اینگونه باکتری‌ها به از بین رفتن ارزش واقعی این مخازن منجر می‌شود.