نشریه شماره   199   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

یادگار معمــاران مسیحی

تهران برخي از بهترين بناهاي خود به ويژه در ناحيه مرکزي شهر را که هنوز ديدنيترين ناحيه شهر است، وامدار ايرانيان مسيحي است. در اين ناحيه به غيراز ميدان حسن آباد که با آن معماري دلپذير هنوز از شکيلترين ميدانهاي شهر است، چند عمارت زيباي ديگر نيز وجود دارد که عبارتند از ساختمان پست، کاخ دادگستري، کاخ گلستان، بناي وزارت خارجه، بانک سپه، بانک ملي شعبه مرکز، باشگاه افسران، موزه ايران باستان، کاخ مرمر و شايد چند عمارت ديگر.

همه اين عمارتها به استثناي کاخ گلستان (از کارهاي دوره قاجاريه) و موزه ايران باستان که طراح آن«آندره گدار» بودهاست، کار ايرانيان مسيحي است. اگر اين مجموعه را از وسط شهر تهران برداريم چيزي جز کوچه پس کوچههاي کم ارزش باقي نخواهد ماند.

ميدان حسن آباد که بعدها يک ضلعش را بانک ملي خراب کرد، ولي با همان سه ضلع باقي ماندهاش، يادآور معماري اروپايي است، کار قليچ باقليان است (که عمارت شهرباني را هم ساختهاست) اما مهندس محاسب آن، معمار برجسته ايران لئون تادوسيان بوده است؛کسي که کاخ مرمر را هم به پايان برد.

بر اساس سخنان حسين لرزاده که در گفتگو با مسعود نوربخش نويسنده کتاب «تهران، به روايت تاريخ» گفته، داستان کاخ مرمر ازاين قرار است که معماراني که دست اندرکار ساخت آن بودند خيلي زود از کار اخراج شدند و ادامه کار به دست لئون تادوسيان داده شد و به سرانجام رسيد. تادوسيان زاده تهران بود.

عمارت عالي پست خانه را الگال گالستيانس، زاده جلفاي اصفهان، ساخته است؛ بناي اين عمارت در سال 1307 شمسي به مناقصه گذاشته شد و نيکلاي مارکف، معمار گرجي، برنده آن شد، اما ساخت آن به دست گالستيانس انجام گرفت.

عباس مسعودي که در سال 1313 شمسي گزارشي از عمارت پستخانه در روزنامه اطلاعات نوشته، الگال گالستيانس را سازنده آن معرفي کردهاست. استاد لرزاده نيز روايت کردهاست که عمارت پست، کار الگال گالستيانس است.

ساختمان وزارت خارجه در ميدان مشق نيز کار دو تن از معماران مسيحي است. طرح آن را گابريل گوريکيان داد. کسي که در استانبول زاده شد و همان سال (1900 م) خانوادهاش از بيم سخت گيريهايي که بر مسيحيان در آن ديار شروع شده بود و به آوريل 1915 ختم شد، به ايران آمدند و او را به ايران آوردندتا ده سالگي در ايران ماند. چند سال ابتدايي را در تهران خواند، تابعيت ايراني گرفت و آنگاه راهي اروپا شد و زماني که به ايران بازگشت، معماري با شهرت جهاني بود.

گوريکيان در بازگشت تنها چهار سال در ايران ماند (1312 تا 1316) و باز راهي اروپا و آمريکا شد اما در آنچهار سال يادگارهايي از خود به جا گذاشت که تا قرنها نام او را به عنوان يک ايرانيچنان که خود ميخواستبرقرار نگه ميدارد. طرح ساختمان وزارت خارجه را او داد، و هم ميهن ديگرش، الگال گالستيانس ساختش را به عهده گرفت. آن دو به اتفاق بنايي پي نهادند که هنوز از بهترين و کارآمدترين بناهاي ناحيه مرکزي شهر تهران است. طرح کاخ دادگستري را نيز که از مهمترين بناهاي آن دورهاست، گابريل گوريکيان داد.

علاوه بر اين از او طرح ساختمان وزارت صنايع را در کنار کاخ گلستان و چند ويلا را که همان اول ورودش به تهران، به او سفارش شده بود، داريم. اگرچه نميدانيم امروزه وجود دارند يا در تخريبهاي مدام شهر تهران ازدست رفته اند؛ مانند ويلاهاي پناهي، خسرواني، نظام مافي، ملک اصلاني و فيروز.

گابريل گوريکيان به همراه دو معمار ديگر از برجستهترينها در دوره خود بودهاند. آن دو تن ديگر پل آبکار و وارطان هوانسيان نام دارند.

ساختمان مرکزي بانک سپه در ميدان توپخانه و مهمان خانه دربند و طرح هتل فردوسي و هنرستان دختران در خيابان سرگرد سخايي کار وارطان هوانسيان (زاده تبريز) است و ايستگاه راديو و مدرسه ناشنوايان باغچه بان و بسياري از ادارات دارايي شهرستانها کار پل آبکار (زاده تهران). اينان هريک حدود نيم قرن به ايران خدمت کردهاند، و بناهاي ساخت آنان تنها به همين تعداد که نام برديم محدود نميشود.

در کنار اينان بايد از يک مسيحي نامدار ديگر ياد کنيم؛ اوژن آفتانديليانس، زاده تبريز به سال 1292 خورشيدي، که تالار فرهنگ و دبستان فردوسي (اداره آموزش وپرورش کنوني استان تهران) و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، و ساختمان اوليه فرودگاه مهرآباد و کليساي سرکيس مقدس (کريم خان نبش ويلا) و دبيرستان نوربخش همه از يادگارهاي اوست.

در بين ساختمانهاي مدرن امروز تهران نيز، بناي تالار رودکي، سينما متروپل، سينما گلدن سيتي، سينما نياگارا، سينما ديانا و سينما کريستال را مسيحيان ساختهاند. تالار رودکي از بهترين و امروزيترين بناهاي شهر، کار همان اوژن آفتاندليانس است. سينما گلدن سيتي را هم که امروز سينما فلسطين نام دارد، او ساختهاست. سينماهاي متروپل، کريستال، ديانا از ساختههاي وارطان هوانسيان است اما سينما نياگارا ساخته پل آبکار است.

معماران مسيحي نه تنها بناهاي مهم شهر تهران که بسياري از بناهاي مهم شهرهاي ديگر را هم طراحي کرده و ساختهاند. تبريز يک خيابان اصلي دارد که امروز نامش امام خميني (ره) است. اين خيابان را اوديس اوهانجانيان طراحي کرد؛ معماري زاده ايروان که پس از الحاق ارمنستان به شوروي به ايران آمد. ذکر اين يادگارها در تمام شهرها اين گزارش را دراز خواهد کرد. همين نمونهها کافي است اما قلم براي دادن يک نمونه ديگر بيطاقتي ميکند و آن شهر قم است. شعبه مرکزي بانک ملي، مصلاي شهر و پايانه اتوبوسها، دانشکده پزشکي و شايد بناهاي ديگر هم حاصل فکر و نقشه مهندس گورگين است که نام اصلي اش گورگن پيچيکيان است؛ معماري متولد ولگاگراد که از هفده سالگي به ايران آمد و تا پايان در ايران زيست و در ايران به مهندس گرگين شهرت داشت.

ژانت لازاريان که اطلاعات مربوط به بناهاي قم از کتاب او «دانشنامه ايرانيان ارمني» استخراج شده مينويسد: «در سده اخير بيش از يکصد و پنجاه معمار ارمني در ايران مشغول کار بودهاند يا از اين کشور برخاستهاند و در خارج از آن به فعاليت پرداخته اند». در همان کتاب ميخوانيم که مهمانخانه رامسر و همچنين کاخ رامسر کار مهندس معمار هوانس غريبيان است.

کليساهاي ايران نيز که از آن سوي آذربايجان تا اصفهان پراکندهاند و از آثار مهم تاريخي و مذهبي ايران به شمار ميروند طبعا کار دست مسيحيان ايران است. ژانت لازاريان مينويسد: «در هيچ کدام از کشورهاي جهان (به غيراز ارمنستان) معماري ارمني- مسيحي همچون ايران رشد نکردهاست و تنها در جلفاي اصفهان در حال حاضر سيزده کليسا داير ميباشد.

ناگفته نبايد گذاشت که امروز تمامي اين بناها توسط ميراث فرهنگي و با همکاري مهندسان مسيحي در حال مرمت هستند و از حمايت بيدريغ دولت ايران برخوردار هستند.