نشریه شماره   199   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

سفر معماری به حــرم کاظمین

به هنگام انتخاب بغداد بهعنوان پايتخت در دوره خلافت منصور، در جوار اين شهر باغهايي وجود داشت که به شونيزيه معروف بود. منصور در 145 ق اين باغ را بهعنوان مقبره خانوادگي خود انتخاب کرد و آن را (مقابر قريش) ناميد. نخستين کسي که در اين قبرستان دفن شد جعفر فرزند منصور عباسي بود که در 150 ق از دنيا رفت. در 179ق، امام موسي کاظم عليهالسلام بر اساس دستور هارون، از مدينه به بغداد آمد و در آن شهر زنداني شد و سپس در 183 ق به دستور خليفه توسط زندانبانش، سندي بن شاهک مسموم شد و به شهادت رسيد. ايشان را در همان مقابر قريش، مکاني که خود قبل از آن خريده بود، به خاک سپردند. امام موسي کاظم عليهالسلام چهارمين فردي بود که در اين مقبره دفن ميشد. قبل از ايشان جعفر و سپس عيسي نوفلي در آن مکان به خاک سپردهشده بودند و سومين نفر، خليفه امين، فرزند هارون بود که مادرش، زبيده خاتون، بر قبر او بقعهاي بنا کرد. با نظر امام جواد عليهالسلام و به دستور مأمون بر روي مرقد امام کاظم عليهالسلام بقعهاي ساختند و ازآنپس بيشتر دولتمردان در اين قبرستان خاک شدند و هريک براي خود مقبره و بقعهاي اختصاص دادند. امام جواد عليهالسلام را نيز پس از شهادت در جوار قبر جدشان، امام موسي بن جعفر عليهالسلام ، دفن کردند. بر قبر آن دو بزرگوار بقعه و عمارتي بنا کردند و آن را کاظميه ناميدند.

معماري کنوني حرم

ساختمان کنوني حرم از ساختههاي دوره آغازينِ صفويه و اضافات دورههاي بعدي است. در معماري و هنر دوره صفويه ايوانهاي زيبا ،کاشيکاريهاي معرق نفيس و آيينهکاريهاي بديع بهوضوح قابلمشاهده است. حرم مطهر داراي دو گنبد طلايي است که هر يک بر روي بقعه يکي از دو امام عليهماالسلام قرارگرفته است. در زير دو گنبد فضاي مربعمستطيل است که ميانه دو ديوار شرقي و غربي را دو ستون عظيم دربرگيرنده گنبدها اشغال کرده است؛ يک ضريح نقرهاي قبر دو امام را با دو صندوق خاتم نفيس در بردارد. با ورود از ايوان جنوبي به نخستين رواق و سپس به درون حرم و گنبد خانه نخست در برابر قبر مطهر حضرت موسي بن جعفر عليهالسلام قرار خواهيم گرفت و در پشت سر ايشان قبر مطهر حضرت جواد عليهالسلام قرار دارد. پيرامون حرم چهار شبستان بزرگ قرارگرفته و رواقهاي جنوبي و غربي هر يک به ايواني زيبا و بزرگ راه دارد. مجموعه حرم و رواقها را سه صحن وسيع دربردارد که صحن غربي به نام «صحن قريش» ميباشد. برج و بارو و دروازههاي هفتگانه صحن با معماري زيباي آن و کاشيکاري نفيس پراکنده در سردرها و کتيبهها چشم بيننده را مينوازد.

برج و بارو و دروازههاي هفتگانه صحن که با توجه به معماري زيباي آن و کاشيکاري نفيس پراکنده در سردرها و کتيبهها چشم بيننده را مينوازد،از ساختههاي مرحوم فرهاد ميرزاي قاجار (عموي ناصرالدينشاه) ميباشد. برخي بيوت و ضمايم حرم مطهر مسجد صفوي اين مسجد از ساختههاي شاه اسماعيل صفوي است که پس از تسخير عراق آن را به سبک ساختمانهاي عراقي ساخت. مسجد از زيبايي خاصي برخوردار است که حس تحسين بيننده را در برابر عظمت ستونهاي ضخيم و تاقهاي قوسي آن برميانگيزد و داراي گنبد کاشيکاري بسيار کوتاهي است که بهزحمت ميتوان آن را از درون صحن ديد. در جنب محراب و منبر کهن مسجد، پنجرهاي به درون رواق شمالي حرم مطهر باز شده که از ميان آن، ضريح مطهر قابلمشاهده است.

حرم کاظمين از ويژگيهايي برخوردار است که در کمتر حرمي ميتوان ديد،نخست آنکه دو تن از امامان معصوم درون يک ضريح مدفونند،ازاينرو ضريح نقرهاي آنان بزرگ و بخش مهمي از فضاي زير گنبد را در برگرفته و ديگر آنکه حرم مطهر داراي دو گنبد طلايي يکسان و چهار گلدسته هست.همچنين حرم مطهر داراي سه ايوان زيبا و بزرگ با سقفهاي بلند است که ستونهايي تنومند آن را در برگرفته و با کاشي و آيينه تزيينشده است.