پدافـــند غیر عـــــــــــامل در طـــرح های شهـري

شمار نشریه : 196

يکي از تکنيکهاي شهرسازي و روشهاي دفاع غيرعامل در شهرها و ساختمانهاي مرزي و ناامن، موضوع «پدافند غيرعامل در شهرها و ساختمانهاي مرزي» است، بهگونهاي كه در طراحي جامع شهر ملاحظات استراتژيك شهري با ديدگاه پدافند غيرعامل نيز بررسيشده و براي آنان طراحي شهري جداگانهاي ميشود.

 بدين ترتيب وقتي طرح جامع شهري به مرحله اجرا گذارده شود مسلماً به علت ارائه موارد بهداشت، ارزشافزوده و ... مورد استقبال مردم و ساكنان نيز واقعشده و با اجراي آن با كمترين هزينه(در حقيقت هزينه اجراي طرح جامع كه همان مسائل بهداشتي و ... ميباشد) امنيت نيز به مناطق ناامن وارد ميشود.

در اين مقاله در دو شماره نگاهي به اين مبحث و طراحي انفرادي ساختمانها همچنين برخي قانونگريزيها نظير ساختوساز غيرمجاز داريم.

تأمين امنيت - و نه تهاجم - به دو صورت آفند و پدافند صورت ميگيرد؛ بدين شکل که در آفند، اغلب يک نيروي قوي عامل بازدارنده در برابر تخاصمات ميشود. البته اين موضوع در داخل شهرها با تعاريف کنوني نوعي عامل ناامني محسوب ميشود بدين معني که هرچقدر نيروي نظامي و بهاصطلاح پليسي و انتظامي در داخل شهر نمود داشته باشند (حضور فيزيكي در انظار عمومي) نشان از ناامني شهر محسوب ميشود (حضور نيروهاي امنيتي در اجتماع نشان از اشكالي در امنيت است كه اين نيروها براي آرام نمودن آن حضور دارند) .

 بههرحال بيشتر متفکران و مسئولان در اين انديشهاند که با کمترين هزينهها بيشترين نتايج را بگيرند . با نگاهي تاريخي به موضوع ، شاهد تدابير پيشگيرانه برخي دولتها نيز هستيم. بهعنوان نمونه براي اولين بار شهرسازي به اسم «هوسمان» در فرانسه براي جلوگيري از اعتراضات مردمي و متفرق نمودن مردم و درنتيجه کنترل سريعتر موضوع توسط نيروهاي انتظامي (در دوره ناپلئون در فرانسه) اقدام به طراحي خيابانهاي مستقيم طولاني نمود (اختراع بلوار) . اين امر ، شهر را که بافت معمولاً ارگانيک و پيچيده دارد به قطعاتي جدا از هم تبديل ميکند. (البته بايد يادآور شد كه اقدامات هوسمان باعث رسيدن سريع هنگام خدمات و دسترسي راحت در شهر و ... نيز شده و بدين ترتيب آسايش مردم نيز فراهمشده است).

در ايران نيز اولين بار، رضا پهلوي اين تدابير را اتخاذ نمود که خيابانها را از وسط مراکز و پايگاههاي حساس مردمي مثل بازار عبور داده و بدين شکل سعي در کنترل بحرانهاي مردمي و نابودي مراكز تصميمگيري و رهبري انقلابهاي مردمي نمود .مثل ميدان نقشجهان شيراز که توسط خيابان تقسيم ميشود و اين خيابان راستهبازار را نيز قطع ميکند يا  در اروميه که بازار قديمي شهر توسط خيابان امام (ره) (خيابان پهلوي سابق) قطعشده است.

 از اين طرحها بهعنوان طرحهاي جامع شهري و ساماندهي شهر ياد شد و مردم نيز از آنها استقبال کردند زيرا شهرها را از بافت قديمي و غيرقابل نفوذ براي انواع خدمات شهري ، خارج ميکرد و زيرساختهاي شهري را بهطور مناسب فراهم مينمود .

در بافتهاي ارگانيک و طبيعي شهرها ، به علت اينکه شهرها بر اساس تعاريف قديمي ( ارگانيك ) شکلگرفتهاند اغلب شاهد کوچههاي تنگ ، بدون وجود امکانات شهري مانند اگو ( فاضلاب شهري ) بوده و تأسيساتي مانند آب ، برق ، تلفن ، گاز و ....  بهسختي قابلدسترسي است . همچنين نيازمنديها و امکانات کنوني بهگونهاي است که مردم نميتوانند در بافت قديمي بهراحتي زندگي کنند. بهعنوانمثال، در قديم ارابه و ... در داخل کوچهها تردد ميکرد و الآن بايد ماشينهاي سنگين بتوانند عبور کنند و اين امر براي مردم سخت است يا در برخي محلات کشيدن لولههاي فاضلاب ، آب و گاز و ... بسيار مشقت آور ميشود.

در تبريز نيز يکي از مهمترين موارد که باعث شد نيروهاي اشغالگر نتواند در تصرف و اشغال اين شهر توفيقي حاصل نمايند بافت ارگانيک بود، چراکه مردم ( نيروهاي بسيجي و يا چريک در تعريف کنوني ) بهسرعت در بافت ارگانيک گم ميشدند و وقتي اشغالگران به دنبال آنان وارد اين نوع بافتهاي شهري ميشدند در بافت پخششده و قابليت ضربه خوردن آنان افزايش مييافت. حالآنکه در اين نوع بافتها بايد بهاندازه مردم نيروي پليس حضور يابند تا مردم را تحت کنترل داشته باشند .

در اين شهر كه بافتي ارگانيک دارد نميتوان کنترل چنداني بر شهر يافت و براي تصرف آن يا بايد آن را با خاک يکسان نمود و يا ضربات آشوبهاي بعد از تصرف را تحمل كرد.بههرحال پدافند غيرعامل در حوزه عمراني در دو وجه قابلبحث است :

الف ) حوزه طرحهاي کلان مانند طرحهاي جامع شهري ، زيرساختهاي شهري مانند راهها ، شبکههاي آب و فاضلاب و ... طرحهاي هادي روستايي و ...

ب ) حوزه طرحهاي خرد ، انفرادي و دانهاي مانند بيمارستان ، ادارات ، اماکن پليس ، مسکن و ...

  پدافند غيرعامل در حوزه طرحهاي عمراني يعني اينکه فعاليت اقتصادي عمراني ( ساختوساز و ساختماني )  بدون مشکل صورت گيرد و ليکن در موقع لزوم تبديل به حوزه دفاعي و امنيتي گردد .

   اسکلههاي تجاري در اسرائيل با اصول پدافند غيرعامل طراحيشدهاند ، يعني اينکه هماينک اسکلهاي تجاري هستند اما در مواقع جنگ به موانع دفاعي نوني شکل تبديل ميشوند.مسلماً کشتي متخاصم بهراحتي نميتواند وارد خشکي شود، البته اين موضوع در ارگ بم نيز ديده ميشود  .

 يا در جنگ تحميلي کانال معروف به ماهي رژيم بعثي از اين نوع مثالها ميباشد که دشمن متخاصم درياچهاي براي امور تجاري و پرورش ماهي درست نموده بود و در عمليات شلمچه براي ايجاد باتلاق و پيشگيري از نفوذ نيروهاي ايران از آن استفاده کرد .   

*دکتراي شهرسازي