نشریه شماره   195   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

بانکی برای دهک های کم درآمد تسهیلات بانکی برای فقرا

سوژه تکراري رسانهها که اين روزها از آن با عنوان بافت فرسوده شهري ياد ميکنند مدتهاست پاي ثابت نشستهاي خبري و جلسات مديريت شهري است. مسئولان ذيربط هم مدام تلاش ميکنند راهکارهاي مختلفي براي جايگزيني و نوسازي بافتهاي فرسوده پيشنهاد دهند که تازهترين آن هم تدوين سند ملي و راهبردي احياء و نوسازي بافتهاي فرسوده است. اما واقعيت اين است که بر اساس آمارهاي موجود؛ ميزان و وسعت بافتهاي فرسوده در شهرها همانند گذشته است  و برخلاف قانون برنامه پنجم که دولت را مکلف کرده هر سال 10 درصد بافتهاي فرسوده کشور را احيا کند، احياي اين بافتها پيشرفت محسوسي نداشته است.

هرچند که براي ساکنان اين بافتها تسهيلاتي هم در نظر گرفته شد که بر اساس آن بانکهاي عامل براي مقاومسازي هر مترمربع تسهيلاتي به مالکان اختصاص دهند، اما بعد از مدتي پرداخت آن کمرنگ و سپس متوقف شد.

ساماندهي سکونتگاههاي غيررسمي نيز يکي ديگر از چالشهاي مديريت شهري است و طبق آمارهاي رسمي بيش از 11 ميليون حاشيهنشين در 77 شهر کشور وجود دارد. بر اساس آمارها و مطالعات صورت گرفته بيش از 20 هزار هکتار بافت تاريخي هم شناساييشده که اگر جمعيت ساکن در اين مناطق را به جمعيت ساکن در سکونتگاههاي غير رسمي اضافه کنيم، اين جمعيت به بيش از 18 ميليون نفر ميرسد که 20 درصد جمعيت کشور را تشکيل ميدهند.

تجربه نشان داده يکي از قويترين دلايل حاشيهنشيني و آلونکنشيني در شهرها فقر و نبود توان مناسب براي تملک مسکن در نواحي داخلي شهرها براي ساکنان آن است، يعني اسکان طيف گستردهاي از جمعيت مهاجر و کمدرآمد، در نواحي آسيبپذير شهري، اين افراد براي تأمين مايحتاج روزانه خود دچار مشکلاند چه رسد به استفاده از اعطاي تسهيلات ساخت مسکن و بازپرداخت آن!

پشتيباني و يارانه براي «بانکپذير»

پشتيباني و يارانه براي «بانکپذير» شدن يکي از بدترين و زشتترين اتفاقات در عصر حاضر، وجود فقر در جهاني است که به لحاظ رونق و رفاه بيسابقه است اما بدتر و زشتتر اين است که ما اين معضل را پذيرفته و اغلب معتقديم کار چنداني نميتوان براي از بين بردن آن انجام دهيم. محمد يونس، يک اقتصاددان بنگلادشي و برنده جايزه صلح نوبل در سال 2006 معتقد است: مشکل فقر ساختاري است نه شخصي. او با تأسيس بانک گرامين مشهور به بانک فقرا توانسته قدمهاي مؤثري براي از بين بردن فقر بردارد.

ويژگيها و امتيازات اين بانک که مطابق با شيوههاي رايج بانکداري در سطح جهان است. اين بانک برخلاف ساير بانکها که هزينه هنگفتي را به مشتري بابت ضمانت و سند تحميل ميکنند، از مشتري بهويژه بيسوادها هيچ ضمانتي نميگيرد. بهجاي آنکه مردم به آنها مراجعه کنند آنها با سفر به روستاها، فقرا را شناسايي و به آنها وام پرداخت ميکنند.

 بانک فقراي بنگلادش قابل الگوبرداري است

رئيس مجلس شوراي اسلامي نيز با تائيد اين شيوه معتقد است: ارائه خدمات خرد مالي به روستائيان در قالب بانک فقرا در بنگلادش سود بانک و روستائيان را به همراه داشت که ميتوان از آن الگوبرداري کرد. لاريجاني تأکيد ميکند: اگر نياز به قانون باشد مجلس آماده همکاري در اين زمينه است.

اما عضو هيئتمديره شرکت مادر تخصصي عمران و بهسازي شهري ايران که پيشتر مديركل دفتر توانمندسازي و ساماندهي سکونتگاههاي غيررسمي كشور بوده  و تجربه پروژههايي چون طرح شناسايي و تعيين محدوده سکونتگاههاي غيررسمي شهرهاي كشور را در کارنامه کاري خود دارد، دراينباره گفت: اين موضوع همان بانکپذيري يا Bankable است که امکان الگوبرداري آن در ايران وجود دارد.

مجيد روستا، افزود: بانکپذيري، بحث تأمين مالي خرد يا بانکپذير کردن فقراست و درواقع اين فرايند تحت عامليت يک بانک است که اين الگو در حوزههاي متفاوت و در کشورهاي پيشرفتهاي مثل انگليس و فرانسه  و جنوب شرق آسيا نيز تجربهشده است.

وي با تأکيد بر اينکه از مدافعان اجراي اين الگو در ايران هستم، توضيح داد: اولاً به اين دليل که نظام بانکي و حمايتي ما به دليل نداشتن ضمانت ملکي و يا شخصي از سوي فقرا و نگراني از عدم بازپرداخت آن، به اين قشر اعتماد نميکنند. نکته دوم اينکه کسي باور ندارد فقرا به دليل نداشتن هيچ پشتوانهاي، قادر به دريافت تسهيلات بانکي همچون وام باشند.

عضو هيئتمديره شرکت مادر تخصصي عمران و بهسازي شهري ايران اظهار داشت: بنابراين بانکپذيري به حوزههاي تأمين مالي خرد کمک ميکند تا فقرا بتوانند در قالب يکسري آموزشها ، نهادهاي مالي تعريف کنند و با يک ساختار خاص مثل صندوقهاي قرضالحسنه و تعيين اعضايي چون بازرس و صندوقدار و ... از طريق عامليت يک بانک و پذيرش اين ساختار تأمين مالي کنند.

عدم اثربخشي وامهاي خوداشتغالي

روستا با اشاره به تأمين مالي اين نهادهاي مالي به دو صورت وامهاي خودگردان و همگردان، افزود: وامهاي خودگردان مبالغي است که اعضاي گروه بهصورت داخلي به يکديگر ميپردازند که مبلغ آن خرد است. در نوع همگردان آن نيز بانک عامل ورود کرده و در قالب ضمانتهاي چرخهاي وام را به يک گروه ميپردازد و آنها نيز بهصورت زنجيرهاي يکديگر را ضمانت ميکنند. وي تصريح کرد: متولي اجراي اين الگو ميتواند وزارت کار، بانک مرکزي و يا نهادهاي حمايتي باشد ولي اين موضوع بيشتر در حوزه کار و رفاه اجتماعي است.

عضو هيئتمديره شرکت مادر تخصصي عمران و بهسازي شهري با بيان اين مطلب که اگر در سنوات گذشته اينهمه بودجه بابت پرداخت وامهاي خوداشتغالي را در قالب مدلهاي اينچنيني صرف ميکرديم و به سمت تقويت بنيه اقتصادي فقرا ميرفتيم اثربخشي بيشتري داشت، گفت: يک خانواده فقير 5 نفره ، هرکدام مبلغ 46 هزار تومان يارانه دريافت ميکنند درحاليکه بخشي از اين مبلغ را ميتوان در قالب صندوقهاي قرضالحسنه محلي وارد فعاليتهاي اقتصادي نموده و بنيه اقتصادي خانواده  را تقويت کرد.

نکته مهم اين است که در سکونتگاههاي غيررسمي و نيز گاه در بافتهاي فرسوده، نداشتن سند رسمي مانعي براي بانکپذير شدن ساکنان آنها محسوب ميشود و اين موضوع باعث گرديده در سکونتگاههاي غيررسمي ايران تنها کمتر از 10 درصد خانوارها بهنوعي از وام بانکي بهرهمند شوند. حالا با اين اميدواري که اين طرح با اولويت دادن به نيازمندترينها و در نظر گرفتن عدم توانايي مالي ساکنان اين مناطق باشد و سد موانع شکسته شود.