نشریه شماره   190   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

سدهايي كه تنهايمان گذاشتند

گروه تأسیسات: در چند دهه گذشته سدسازي بهعنوان يكي از معيارهاي توسعهيافتگي محسوب ميشد و كشورهاي مختلف براي مديريت منابع آب كه صرف كشاورزي، آب شرب شهري و مصارف صنعت ميشد، به احداث سدهاي بزرگ رو آوردند. كشور ما نيز از اين قاعده مستثنا نبود، ايران كه مبدع تاريخي سيستمهاي مديريت آب بود و هزاران سال بهوسیله قنات زمينهاي فلات خشك کشور را آبياري كرده بود، با پيروي از موج جهانی اقدام به ساخت سدهاي بزرگ كرد و آن را همچون نشانهاي از توسعهيافتگي برشمرد.

اولين نشانهها از تغيير نگرش

بر پايه برآوردهاي "كميسيون بينالمللي سدهاي بزرگ"، رودخانههاي بزرگ هم، اکنون با 40 هزار سد مسدود شدهاند كه 45هزار سد در 50 سال گذشته ساختهشده  و اینک اثرات مخرب اين سدسازي بيرويه آشکار میشود، بهگونهای كه برخي كشورها تخريب سدهايي را كه از اولويت برخوردار نيستند و يا زيانهاي زيستمحيطي داشتهاند، در دستورکار قرار دادهاند.

برطبق آمار منتشرشده، در ايران از آغاز تاكنون بيش از 600 سد به بهرهبرداري رسيده و بيش از این مقدار نیز در دستساخت یا مطالعه قرار دارد که از این حیث ما جایگاه سوم سدسازی جهان را از آن خودکردهایم! اين روند پيامدهايي نيز به همراه داشته كه مورد انتقاد كارشناسان سدسازي و همچنين دوستداران منابع طبيعي و ميراث فرهنگي، قرارگرفته كه در اثر آبگيري دچار صدمه شدهاند.

روشن شدن اثرات مخرب سدسازي بيرويه در نهادي اجرايي كه سالها بر اين شيوه اصرار ميورزيدند نيز نشانهاي از تغيير رويه كلان و نیز تغيير رويكرد به سدسازی بهمانند نشانهاي از بالندگي و شكوفايي است. وزير نيرو بهعنوان وزارتخانه متولي احداث سد به روال سالها گذشته انتقاد وارد كرد و با اشاره به خشك شدن درياچههاي هامون، اروميه، بختگان، گاوخوني و مهارلو گفت: «طي سالهاي گذشته در ساخت سد افراط كرديم.»

چيتچيان به حجم 76 ميليارد متر مكعبي تمام سدها اشاره ميكند كه در حال حاضر تنها 46 ميليارد در آنها آب ذخیرهشده است؛ وزير نيرو، نمونههايي از سدسازي بيبرنامه و با حداقل مطالعه را نام ميبرد: "سد ساوه ساخته شد برای اینکه قرار بود 130 میلیون متر مکعب آب در خود جای دهد، اما تاکنون 30 میلیون متر مکعب بیشتر در آنجا آب نیست، سد کرخه برای 7 میلیارد متر مکعب ساخته شد و بیش از 7/2 میلیارد متر مکعب آب در آنجا جمع نشده، سد سیمره دو سال است به بهرهبرداری رسیده و نیروگاه آنهم ساختهشده، اما چون آب کافی نبوده، اصلاً وارد نیروگاه نشده است."

كارشناسان ناراضي از سدسازي

در همايشي كه برای ارزيابي تطبيقي صورت گرفت، كارشناسان سدسازي به انتقاد از روال چندين دهه سدسازي كشور پرداختند.

فاطمه ظفرنژاد كارشناس آب، به تبخير حجم زيادي از آبهایي اشاره ميكند كه در پشت سدها ذخیرهشده است. وي  میگوید: سدها تنها توهم توسعه منابع آبي را ايجاد ميكنند و مطالعات در بخش آب جنبه تزئيني دارد. نارساییهای مزمن سدسازي، ساختوساز بسيار شتابزده، و اجرا زدگي در توسعه آبخيزها، از مشكلات سدهاي ما است. سدكرخه كه بزرگترين سد كشور است، در سال به تنهايي 30 ميليون مترمكعب تبخير دارد.برابر گفتههاي اين كارشناس سالانه 5 تا 10 ميليارد مترمكعب از آب تجديدپذير كشور در مخزن سدها تبخير میشود.

  محمدسعيد كديور، مشاور بینالمللی در زمینه آب، با اشاره به كميسيون جهاني سدها كه از سال 1997 در كشور سوئيس آغاز به کارکرده است، گفت: نظام فكري و طرز عمل دستاندرکاران سدسازي و انديشمندان مباحث توسعه منطقهای و محیطزیست، دچار تحول اساسي شده است و در فرآيند تصميمگيري طرحهاي توسعه منابع آب، چهارچوب جديدي پيشنهاد ميكند.

عباس محمدي مدير گروه دیدهبان نيز با اشاره به اينكه تنها 7 درصد برق كشور توسط سدها تأمین ميشود، گفت: با توجه به آمار، دو مقوله اصلي سدسازي كه سدها به ما "آب" و"برق" میدهند، دروغ است. وي همچنين درباره عدم توانايي سدها در جلوگيري از سيل و خرابي گفت: سدها بههیچعنوان جلوي سيلها را نميگيرند، زيرا با وجود ساختن سدهاي بیشمار، تعداد سيلها و خرابيها نيز بهمراتب بيشتر شده است.

 سدسازي و مشكل بيآبي

برخي از كارشناسان و فعالان محيطزيست، سدسازي را بزرگترین معضل زيستمحيطي، اجتماعی و اقتصادی کشور عنوان کرده،میگویند: "سدسازی نهتنها کشاورزان زیادی را به دستفروشی حاشیه شهرها تبدیل کرده، که در جایگاه بزرگترین فعالیت سرمایهبر کشور، پایینترین اشتغالزاییها را نیز دارد" شايد اين گفته بسيار تندروانه باشد اما واقعيت آن است كه سومين كشور از نظر تعداد سدسازي( ایران )، 13 سال متوالي است كه خشکسالی سختي را تجربه ميكند و هشدارهاي مربوط به بيآبي و تنش آبي، تيتر هميشگي خبرها شده است. چنانكه براي اولين بار خبرهايي مبتني بر بحران آبي در پاييز پيشرو نيز، به گوش ميخورد. 600 سد بهرهبرداري شده و 100 سد بزرگ كشور نتوانستهاند نه براي كشاورزي و نه براي آب شرب كشور در اين شرايط اضطراري كمك ياري باشند! به گفته كارشناسان، در ايجاد شرايط كمآبي و تنش آبي کمکرسان بودند.  بايد ديد از مجموع ۵۳۷ سدی که در کل کشور در مرحله مطالعاتی قرار دارند کدامیک قرار است از گردونه خارج و در لیست حذف پروژههای دولت جدید قرار گیرند و مهم تر آنکه آیا دولت برنامهای برای تعطیلی این پروژهها خواهد داشت یا خیر؟!