نبود زبان مشترک در نماهای شهری

شمار نشریه : 190

میترا خسروی*

زیبایی، آراستگی، پاکیزگی و انسجام، بخشی از ویژگیها و معیارهای مهم ارزیابی شهری سالم و آرامشبخش است  که نقش مهمی در ایجاد عُلقه و وابستگی به محل زندگی دارد؛ واضح است که وقتی شهروندان به محل زندگی خود علاقه نداشته باشند، در نگهداری و زیبایی آن نیز از خود، حساسیتی بروز نمیدهند، به عبارت دیگر: "زیبایی شهر علاوه بر تاثیر آرامش بخشی که دارد، شهروندان را به حفظ و نگهداری از شهر، تشویق میکند". بنابراین یک رابطه دو طرفه در توجه به زیبایی شهر وجود دارد .

نماي ساختمان، اولين شكل ظاهري از يك بنا است كه به چشم انسان میخورد، همچنین نما مهمترین بخش ساختمان از نگاه شهرسازی است،  چراكه نما در ديد عموم قرار دارد و در ساخت و زيبايي شهر تأثير مستقيم دارد. نمای هر ساختمان در شکلدهی به مجموعه شهری که در آن حضور دارد، مؤثر است.

اگر به نمای یک ساختمان، بدون در نظر گرفتن نمای دیگر ساختمانهای شهر توجه شود، همگونی نمای شهری در مجموع از بین میرود.

رشد سریع جمعیت و گرایش مردم به شهرنشینی، تقاضای فزایندهای را برای تهیه مسکن به دنبال داشته که این موضوع در پی خود مشکلات عدیدهای درزمینه توسعه شهری به وجود آورده است.

سازندگان خصوصي براي رفع اين نياز اساسي و سود بيشتر و ثبتنام خود به عنوان سازنده برتر، عموما توجهی به هماهنگي نماي ساختمان با محيط و ساختمانهای مجاور ندارند و همين امر باعث "آشفتگي بصري" در شهر میشود .

نما در واقع صورت ساختمان و بهترین بیان حالتی است که فرد طراح یا مالک از خود در برابر بیرون دارد.

نما یک سطح صاف و تخت نیست بلکه آن سطح انتقالی بین فضای داخل و خارج است که با عقب نشستگی و پیش آمدگی، تراس و غیره با فضای داخل مسکن ارتباط پیدا میکند.

تجمع آلودگیها بر روی نما در طول سالیان متمادی، موجب زشتی و از بین رفتن سطح نما میشود. بنابراین شهروندان هرازگاهی باید نسبت به پاکسازی نماهای ساختمان خود اقدام کنند که روشهای مختلفی برای انواع نماها در این زمینه وجود دارد. مثل شستوشو با آب گرم یا «واتر بلاست» برای نمای سنگی و یا استفاده از اندود سیمانی یا مواد پوشاننده برای نماهای بتنی و سیمانی.

علاوه بر این در صورتی که بناهای ساختمانی فاقد نما بوده یا فرسوده شدهاند، مالکان آنها باید نسبت به نماسازی یا مرمت نماها اقدام نمایند تا در نتیجه همکاری تک تک آنها، شهری زیبا داشته باشیم.

اما گاهی نمای ساختمان جدید و پاکیزه است و فقط دیوارنویسیهای غیر مجاز و برچسب های تبلیغاتی ظاهر آن را بد منظر نموده است.

عناصر اصلی نما مثل پنجره، در، دیوار، قرنیز، جانپناه، سطوح و محدوده پایانی سقفها،روشنایی و غیره، در شکل، رنگ، و مصالح شان با یکدیگر اختلاف دارند، این عناصر معناهای متفاوتی دارند. مثلاً نمیتوان بالا و پایین پنجره و در را باهم  در یکردیف قرارداد! اگر ارتفاع این بازشوها، یکسان نباشد میتوان از ضرایب مشترک و یا رنگهای یکسان استفاده نمود. نسبتهای هندسی نقش تعیینکنندهای در هماهنگسازی ظاهر نما دارند. میتوان پنجرهها را در گروههای کوچکتر ترکیبشده که شکل مشخصی را ایجاد میکنند دستهبندی کرد .

نماها میتوانند از نظر مصالح نیز با یکدیگر متفاوت باشند. مصالح نما در رنگ، شکل، زبری و خشنی نما تأثیر میگذارد. مصالح بومی نشان میدهد که نما مربوط به چه منطقهای است. ترکیب پنجرهها، ایوانها، درها و بهطور کلی بازشوها، همچنین بافت و جنس نما و کمپوزسیون آن در هر عصر متفاوت است و در عین حال در یک تداوم شهری تغییر میکند.

 طراح میتواند نما را به عالیترین حد ترکیب معماری برساند و یا آن را تا حد یک سطح بدون طراحی و فکر رها کند. 

یکی از روشهای مناسب برای زيباسازي نما، ایجاد فضای سبز در نمای ساختمان است. فضای سبز عمومی علاوه بر کاهش هزینههای پاکسازی، دارای مزایای زیر هم هستند:

1- کاهش آلودگی بصری و آرامسازی منظر، استفاده از عنصر گیاهی در پوشش دیواره ها ، نردهها و هر نمای نامطلوب و تصنعی و ساماندهی نماهای شهری و بهبود مناظر شهری.

2- کاهش آلودگی هوا با جذب گازها و ذرات معلق در هوا و تولید اکسیژن.

3- ایفای نقش عایق حرارتی با پوشش سطوح جاذب و منعکسکننده حرارت مانند سطح سنگی، بتونی، خاکی، فلزی و آجری و عدم انعکاس امواج مضر خورشید و از طرفی تبخیر و افزایش رطوبت هوا و در نتیجه تلطیف هوا.

4- کاهش آلودگی صوتی با جذب اصوات، کاهش انعکاس اصوات آزاردهنده با پوشش بر سطوح سخت سنگی، بتنی، آجری، خاکی و فلزی.

در شهرهای ما زبان مشترکی بین نماها وجود ندارد. نه فرهنگ مشترکی برای بیان دارند، نه مصالح یکسانی به کار گرفتهاند و نه سبک مشخصی را دنبال میکنند. در واقع "هر یک از نماها در شهر، نشانه وضعیت اقتصادی و اجتماعی سازنده و نحوه تفکر و نگرش او به مسایل مختلف است"

 در بسیاری از شهرهای بزرگ جهان، ضوابط و مقررات ویژهای در ارتباط با سیما و کالبد شهر وجود دارد و گروهی از برجستهترین افراد با تخصص‌‌های مرتبط هنر زیباسازی و زیباییشناسی به کنترل طرحهای بزرگ و کوچک معماری و شهری از نقطه نظر هماهنگی نمای بیرونی ساختمانها و محیط شهری یعنی از جنبههای رنگ، حجم، مصالح مناسب، فضای پر و خالی نما، رعایت اصول هماهنگی و تناسبات و... می پردازند.