نشریه شماره   188   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

چغازنبیل به روایت معماری

نشست تخصصی چغازنبیل به روایتهای مختلف تاریخی، هنری و معماری توسط دکتر  محمد مهدی محمودی معمار و استاد دانشگاه با حضور چند تن از معماران برجسته، در تهران برگزار شد.در این نشست هریک از معماران و صاحب نظران معماری به بیان دیدگاه خود در ارتباط با معماری پرداختند.

چُغازَنبیل نیایشگاهی باستانی است که در زمان ایلام (عیلامیها) و در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد ساخته شدهاست. چغازنبیل بخش بهجامانده از شهر دوراونتش است و در نزدیکی شوش (شهر باستانی) در استان خوزستان قرار دارد.این سازه در سال ۱۹۷۹ اولین اثر تاریخی از ایران بود که در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت. جامعه بینالمللی برای آن ارزش استثنائی و جهانی قایل است.خاورشناسان چغازنبیل را نخستین ساختمان مذهبی ایران می دانند.

زیگورات سازی متعلق به این منطقه نیست

مهندس فرامرز پارسی، درباره این موضوع که چرا زیگورات چغازنبیل همانند زیگوراتهای دیگر است و دوم اینکه چه تفاوتی با سایر زیگوراتها دارد و چه تاثیری روی معماری حوزه تمدنی منطقه ایلام داشته است،گفت: زیگورات سازی فقط متعلق به این منطقه نیست و در نقاط دیگری از دنیا نیز وجود داشته است؛ وی گفته پروفسور پوپ درباره زیگورات را که میگوید:"اینها کسانی بودند که از کوه ها سرازیر شدهاند و یادگار کوه خود را به صورت معبد ساختهاند"، رد کرد، و ادامه داد: زیگوراتها در دورهای ساختهشدهاند که تکنیک تاق زنی، رشد نکرده بود و اگر میخواستند بنایی عظیم بسازند، بهترین فرم همین فرم بود .

پارسی ادامه داد: در هر دورهای انسانها بنا به دلایل گوناگون شکلهای مختلفی از معماری را برای پاسخ به نیازهایشان ایجاد میکردند!

این معمار در بخش دیگری از سخنان خود گفت: وقتی شکل و زیبایی معنا پیدا می کند، تشدید شونده می شود. زیگورات فرمی است که به دلیل محیط پیرامونی، تحت استحکام شکل گرفته است ولی زیگورات چغازنبیل یک تفاوت با زیگورات های دیگر دارد و آن تفاوت خط مشی معماری این دوره با دورههای دیگر است. این مسئله به صورت تشدید شونده در معماری ایران در دورههای بعد دیده میشود، مثل پلان مربع با دو محور عمود بر هم که یک مفهوم بنیادی زیباییشناسی حوزه فرهنگی را تعریف میکند.

هرچه بالاتر بروید به خدا نزدیکتر میشوید

شهریار سیروس، معمار بعدی بود که به سخنرانی پرداخت. وی مقدمه کوتاهی در رابطه با تاریخ ایلامیها مطرح کرد و درباره نام، موقعیت، محدوده جغرافیایی ایلام، خط ایلامی و زبان ایلامی، پادشاهی ایلام و تأسیس سلسله و پایان حکومت ایلامی توسط آشور، توضیحاتی داد، و همچنین درباره شهر شوش و دستاوردهای فرهنگی ایلامیها مطالبی را مطرح کرد. وی  درباره بنای چغازنبیل گفت: "چغازنبیل توسط پادشاه آشور برای ستایش "این شو شی ناک" بنا شد. این ایده که "هر چه بالاتر بروید به خدا نزدیکتر میشوید" و "جای مرتفع، مکان خدایان است" نظریه همان زمان است. چغازنبیل تصادفاً توسط هواپیمایی که دنبال چاه نفت میگشت، کشفشده  که شبیه یک زنبیل وارونه به نظر میرسید و نام آن را چغازنبیل میگذارند که بعدها مشخص میشود نام آن درونتاش است. شهر محدوده تجمع باور دینی و زبان مشترک است، زیگورات چغازنبیل محلی است  از تجمع سیستم دینی و سیستم اداری که به عنوان یک ارگ مرکزی و مرکز شهر اهمیت مییابد، نه فقط به عنوان یک معبد." وی در  مقایسه محتوایی چغازنبیل با اهرام مصر گفت : "دو عنصر در هویت بخشی به معماری چغازنبیل وجود دارد ، یک تقارن و تطابق تقارن ها و دیگری آجر و خشت که از مصالح بومی ایران است. "

بناهای دوره قبل را با این دوره مقایسه کنیم

مهندس پرویزطلایی، عضو هیئت مدیره انجمن مفاخر معماری ایران، درباره چغازنبیل گفت: معمارها عادت دارند که از بناهای تاریخی ایده میگیرند مثل "قوس موزه ایران باستان" و "مرکز دائره المعارف" که قوس های زیادی هم ندارد و از طبیعت زمین استفاده شده است. وی گفت:  موارد ناشناخته در این بناها هست که باید تحقیق و بحث شود و بتوانیم بناهای دورههای قبل را با این دوره مقایسه کنیم.

چغازنبیل گوهر تابان ایلام

مهندس علی رضا قهاری، رئیس انجمن مفاخر معماری ایران گفت: آنچه به این مکان وجهه خاصی می بخشد شیوه تاق زنی آن است و شیوه اظهار بیرونی ندارد. انسان بنا به سرشت خود تمایل به تظاهر ساخته های خود دارد ولی این بنا تظاهر حجمی از بیرون ندارد . نبوغ هنر ایلام نخستین بار در تمدن بشریت اتفاق افتاده است. می توان ادعا کرد که "داریوش هخامنشی" احتیاجی نداشته برای ساختن کاخ های شوش از فن وشیوه های معماری بابل استفاده کند، زیرا روش "معماری ایلام" بهترین الهامبخش وی بوده است. تمدن ایلامی اگر چه در کنار تمدنهای بزرگ آن زمان قراردارد، همواره توانسته اصالت و خصوصیت خود را حفظ کند و در صحنه دنیای کهن،گوهری تابان باشد. ما در دوره طلایی تمدن ایلامی شاهد باشکوهترین و اصیلترین نمونه های هنر و معماری هستیم که "زیگورات دورانتاش" یکی از آنهاست.