جایگاه "دفاع" درطراحی معماری

شمار نشریه : 188

محمدرضا خیراندیش1

علیرضا عظیمی حسنآبادی2

هویت در معماری، از بزرگترین چالشهای معماری ایران در دهههای اخیر بوده است.می توان بهجرئت این موضوع را نقطه اوج اختلاف نظرِ اکثر اساتید حوزه معماری دانست. از تعریف "هویت" تا مشخصسازی حدود آن، از پارامترهای اصلی آن تا روشهای نیل به آن، همگی دچار آشوب شده و تعاریف مختلفی از آن ارائهشده است. یکسونگری و عدم جامعیت هرکدام از تعاریف، از خصایص اصلی این آشوب و آشفتگی و بلاتکلیفی راهبردی است. اگر "هویت را تعدادی عوامل عینی بدانیم که موجب شناختهای ذهنی ما از محیط اطرافمان موجب میگردند"، در معماری امروز، عامل دفاع در چه جایگاهی قرار دارد؟ عاملی که برجها، قلعهها و ارگها را ساخت. عاملی که مهندسی به آن معنای علم هندسه و محاسبه در معماری را از برای حفظ جان کاربران ارج نهاد. عاملی که به خاطر نگاه دفاع گونهاش کوچهها را باریک،تودرتو، و مقاوم در برابر تهاجم بیگانگان طراحی کرد. عاملی که بهطور خلاصه "ارزش انسانها در معماری" را مطرح کرد،از همان اول هدف معماری به شمارمی آمدکه شامل طیف وسیعی از حریم شخصی تا امنیت شهری بود؛ ساختههای عینی را آفرید تا ما امروز شناخت ذهنی بیشتری از مردمان گذشتهمان داشته باشیم.اگر نگوییم تمام بدنه هویت معماری ما را که حداقل بخشی از شناسههای آن را موجب شد؟! امروز "دفاع" در کدام بخش از فرایند طراحی معماران معاصر نقش دارد؟

جم در معماری ما، چیزی نبود جز تعدادی قواعد پذیرفتهشده که پروژه به پروژه- بسته به محیط و محدودیتها- تکمیلتر میشد. وجود آنها در پروژه برای غنا بخشیدن و اعتباربخشی به طرح، واجب بود و همگی ارزش محسوب میشدند. در هر پروژه نسبت به تجربه قبلی، معمار بیشتر قوام مییافت و بیشتر ریشه میدواند. متأسفانه تدریجاً پس از  باز شدن چشم ایرانیان به دنیای غرب و معیارهای آنان،ارزشهای سنتی رنگ باختند و همین موجب شد که اصول اولیه معماری نیز فراموش شوند و حاشیه از متن نیرومندتر گردد.کمکم این نفوذ تا تشکیل نخستین دانشکده معماری ایران تا سطح زیبایی بصری روی شیتهای معماری پیش رفت و عیوب پروژه پشت را ندوها پنهان شد. عیوبی که امروز پشت Brush های فتوشاپ و رندرهای مخوف پنهان شده اند. در فضای حرفهای نیز این فنون تبدیل به راهکارهایی(متصل به تکنیکهای جنگ نرم)برای فریب و بزرگنمایی، شخصیتسازی کاذب و نهایتا خودنمایی شدهاند؛ چگونه می توان به "هویت در معماری" دست یافت وقتی اصول آن را قبول نداریم؟! مثلا دفاع و درجات مختلف امنیت در معماری را به عنوان یک ارزش قبول نداریم،اما می خواهیم اصل و کالبد فرم دارای محرمیت در معماری قدیم خود را که نوعی مشخصه هویت در معماری ما و حاصل ارزش بالادستی "دفاع" بود را به چنگ آوریم. ولو با ساخت یک دیوار کج در پلان خود و برداشت ساده سازی شده از آن، اصل و ارزش والای قدیمی و اصیل یا مثلاً فرق کاروانسرای شهری و بیابانی را نمیدانیم اما میخواهیم تنها با الگوبرداری از پلانهای آنها بنایی نو با نگاه به معماری بومی خود خلق نماییم! یعنی ارزش بالا دستی را قبول نداریم اما کالبد ظاهری پاییندستی را میپسندیم و میخواهیم نمونه هنگام را در طرح خود داشته باشیم که مسلماً نتیجه یک حرکت تقلیدی نمایشی فرم  بیش نخواهد شد. البته تمرکز ما در این نوشته، تنها بر یکی از ارزشهای پیشین هویتساز یعنی "دفاع" بوده است .مسلماً ارزشهای دیگری نیز مطرح بودهاند که هر معمار امروزی بسته به ظرفیت، میزان عشق وعلاقه، تلاش و ممارست خود،  و غور در اسناد، اطلاعات، مفاهیم و آداب معماری سنتی بیشتر با آن انس می گیرد و بیشتر در طرحهای خود به آن ارزشها، بها میدهد. حتی در زندگی و معاشرتهای خود نیز از آنها تأثیر میپذیرد.

متأسفانه امروز بعضیها از این بلوغ فرهنگی به دلایل مختلف محروم شدهاند و با زیر پا گذاشتن اصول حرفهای و کم اهمیت جلوه دادن ارزشهای ملی، در تبلیغِ ضد ارزشها تلاش نموده و به دنبال ثروت اندوزی هستند. باید توجه کنیم این بخش از افول فرهنگی ما دیگر تهاجم فرهنگی نیست! بلکه خیانتی که به اعتقاد ما حجم بسیار بیشتری از آن تهاجم فرهنگی پرسروصدا را دارد. "هویت" ساخته نمیشود، مگر با تغییر در این نحوه برداشت از فرهنگ؛ مگر با ساخت فرهنگهای جدید با توجه به نیازها و تواناییهای بومی خودمان، توجه به ارزشهای واقعی، رسیدن به فرمها و کالبدهای حاصل از این ارزشها، تطبیق کالبد و فرم با محدودیتهای واقعی طرح، و در نهایت، ارائه کردن طرحی که دارای خصایصی از جمله قوام و ریشهای ناپذیر تجزیه، موثر در حل مشکلات پروژه، و مانا در برابر تهدیدات مختلف میباشد.

 

1:کارشناس ارشد مهندسی پدافند غیرعامل

2:کارشناس ارشد معماری و مدرس دانشگاه