نشریه شماره   182   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

زنگ خطر حذف روستاها

*شبنم عزیزی
 قانون برنامه پنجم توسعه کشور، دولت را موظف به ساماندهی و تثبيت نسبي جمعيت روستايي تا آخر سال اول برنامه کرده است، حال آنکه آمارهای مرکز آمار نشان می‌دهد؛ سهم نواحی روستایی از جمعیت کشور طی دوره 1280-1390، از 79 به 29درصد رسیده است.
بر اساس این گزارش، وقوع زلزله و تخریب خانه‌های روستایی، خشکسالی‌های مداوم، بیکاری و نبود خدمات اجتماعی در مجموع مهاجرت روستاییان به شهرها را رقم زده که این روند پیامدهای جبران‌ناپذیری در روستا و شهرها به جا گذاشته است.
 به نظر می‌رسد، دولت در زیرساخت‌های روستایی سرمایه‌گذاری کافی نکرده است. این در حالی است که درصد کمی از هزینه‌های صرف شده بابت امکانات شهری و یا برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته برای زیرساخت‌های شهری می‌تواند به حفظ جمعیت باقی‌مانده روستاهای کشور کمک کند. چالش سرریز شدن شهرها و حاشیه‌نشینی، عدم کنترل مهاجرت از روستاها به شهرها و به هم خوردن ساختار سنی روستاها و هشدار پیاپی منتقدان به خطر کاهش جمعیت روستاها موضوعی است که این روزها بسیاری منتظر تصمیم‌گیری جدی درباره آن هستند.
رئیس بنیاد مسکن انقلاب اسلامی طرحی را بررسی می‌کند تحت عنوان «آماده‌سازی روستاها برای مهاجرت‌معکوس» که از برنامه مشترک دولت و وزارت راه و شهرسازی است. بناست طی اقداماتی، سیر مهاجرت معکوس از شهرها به روستاها در دستور کار قرار بگیرد.
 به گفته تابش افراد می‌توانند در شهرها کار کنند، ولی در روستاها ساکن باشند تنها لازمه این کار افزایش سطح رفاه و آسایش و سپس امکان اشتغال و سرمایه‌گذاری در روستاها است.
روستاها در حال فروپاشی
عضو کمیسیون عمران مجلس با بیان اینکه یکی از عوامل اساسی ماندگاری روستاها بحث درآمدی است، گفت: متاسفانه تنها خدمات به روستاها برده شد، درحالی‌که درآمدی برای استفاده از این خدمات و ماندگار کردن روستاییان وجود ندارد.
عباس فلاحی باباجان افزود: تولیدات روستاها بر اساس آمایش سرزمین نیست. در زمینه اشتغال، نیز مواردی از قبیل فروش محصولات تولیدی با قیمت پایین، حمایت‌های ناکافی دولت در صورت بروز خسارت به محصولات تولیدی و ... از جمله عواملی است که به ارائه خدمات بدون درآمد منجر می‌شود نتیجه آن هم، مهاجرت و حاشیه‌نشینی در شهرها با هدف کسب درآمد است.
وی با اشاره به ضرورت اجرای سیاست اصل 44 و استفاده از مشارکت سرمایه‌گذاران بخش خصوصی به روستاها گفت: در این راستا می‌توان به جای سرمایه‌گذاری‌های بزرگ در شهرها برای ماندگاری روستاییان تلاش کرد.
نماینده مردم اهر و هریس در مجلس شورای اسلامی ادامه داد: با توجه به منابع موجود، کشور قابلیت تولید غذا برای جمعیت 300 میلیون نفری را دارد، ولی متأسفانه حرکت‌های سلیقه‌ای و سطحی، اجرایی نشدن طرح آمایش، عدم رسیدگی به وضعیت سدها، نبود قیمت مشخص هزینه کاشت و برداشت و مهم تر از همه به دلیل مدرنیزه نشدن ابزارهای کشاورزی روستاهای ما در حال فروپاشی است.
فلاحی با اشاره به مساحت قابل‌توجهی از اراضی روستایی بدون سند، گفت: امروز یکپارچه‌سازی اراضی تبدیل به یک دغدغه شده و قطعه‌قطعه شدن مزارع توسط وراث از مشکلات اساسی روستاهاست.او معتقد است: دراین‌باره همه نهادهای متولی در کشور- جهاد عشایری، جهاد کشاورزی، وزارت راه و شهرسازی، وزارت صنعت و معدن- دخیل‌اند و به نظر می‌رسد این موضوع مورد بی‌توجهی قرار گرفته است.
عضو کمیسیون عمران مجلس در اشاره به ارزیابی از اجرای طرح هادی روستاها توسط بنیاد مسکن گفت: در بحث طرح‌های هادی خود بنیاد نیز از روند اجرایی رضایت ندارد و در برخی روستا به صورت ناقص اجرایی شده که البته مشکل عدم تخصیص اعتبارات کافی نیز وجود دارد.
به گفته فلاحی، هزینه صرف شده برای شهرها تمام‌شدنی نیست چنانکه علیرغم صرف هزاران میلیارد تومان هزینه برای تهران، اکنون صحبت از انتقال پایتخت است، درحالی‌که سرمایه‌گذاری در روستا ماندگار است و توسعه پایدار ریشه در توسعه کشاورزی دارد.
مهاجرت معکوس امکان‌پذیر نیست
رئیس پيشين مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری نیز با اشاره به اینکه مهاجرت معکوس شدنی نیست، گفت: بهتر است طرحی برای ایجاد زیرساخت‌های ابقاء و کنترل مهاجرت‌ها در جمعیت باقیمانده روستاها بیندیشیم.
سید علیرضا قهاری افزود: برگشت و هدایت روستاییان مهاجر از شهرها امکان‌پذیر نیست، ولی طبق اصل علاقه‌مندی انسان‌ها به موطن خود، می‌توان با تقویت زیرساخت‌ها در روستاها از سرعت مهاجرت روستاییان کاست.
وی با اشاره به تجربه کشورهای پیشرفته در تشکیل روستاهای شبه شهر و ارائه خدمات کشاورزی، دامداری ادامه داد: وجود چنین فضاهایی می‌تواند برای بازگشت جاذبه ایجاد کند، اما در کشور ما روستاییانی که رفاه و امکانات شهری را تجربه کردند باز نمی‌گردند به ویژه اینکه فاصله زیادی با شهرها حتی شهرهای درجه 2 دارند، مگر اینکه در شهرهای کوچک تر مستقر شوند.
رئیس انجمن مفاخر معماری ایران ابراز کرد: بنابراین برنامه‌ریزی‌های آینده، باید واقع‌گرایانه بوده و برای حفظ وضعیت و جمعیت موجود تدوین شود، امکانات نیز به گونه‌ای پیش‌بینی شود تا میزان مهاجرت را کاهش دهد.
قهاری با اشاره به دو عامل شغل و آموزش در مهاجرت جوانان روستایی ، گفت: نباید این موضوع را نادیده گرفت که بعضاً روستاییان بدون مهاجرت به شهرها مستقیماً به سایر کشورها مهاجرت می‌کنند که جاذب جمعیت و مهاجرپذیر هستند. 
رئیس پيشين مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری همچنین به ایجاد زیرساخت‌ها اشاره کرد و گفت: اگر برنامه‌ریزی و زیرساخت‌ها روستا به سمت شهری شدن هدایت شود دیگر شکل روستا نخواهند داشت.
نسبت 70 به 30 جمعیت شهری- روستایی
وی با اشاره به ویژگی مثبت قانع بودن روستاییان تاکید کرد: اگر به روستاها رسیدگی بیشتری شود، شاید ماندن را ترجیح دهند اما در مجموع باید بررسی کرد در طول این چند دهه شکل زندگی روستایی‌ها چقدر بهبود یافته است.
رئیس انجمن مفاخر معماری ایران با بیان اینکه اگر متولیان بیشتر به روستاهای مناطق محروم سفر کنند نگرش آنها عوض می‌شود، گفت: دراین‌باره خیلی کوتاهی کردیم، به طوری که نسبت جمعیت شهری- روستایی در سال‌های اول انقلاب 30- 70 بود حالا برعکس شده و بالغ بر 70 درصد از جمعیت کشور شهرنشین شده‌اند و مابقی روستاها یا متروک بوده یا سالخوردگان و کودکان در آن ساکن هستند.
قهاری با بیان اینکه دراین‌باره اقدامات فرهنگی سخت تر از اقدامات اقتصادی است، اظهار داشت: اگر مقامات و مسئولان ما بخشی از زندگی خود را در کنار آنها بگذرانند تأثیر بیشتری دارد تا اینکه برای آنها از ساختمان‌های بلند تصمیم‌گیری شود. اقدامات اقتصادی طی این چند دهه نیز بیانگر آن است که برای حفظ جمعیت آن چنان که باید هزینه نکردیم.
به گفته وی بعد از انقلاب یکی از نقاط قوت رسیدگی به روستاها، طرح هادی روستاهاست که قطعاً از برنامه‌های موفقیت‌آمیز بنیاد مسکن بوده، اما می‌توانست طی این چند دهه کمی کارشناسانه‌تر با تجمیع جمعیت مثلاً میان 100 روستا، مرکزی تشکیل دهد تا با استقرار خدمات در روستاهای متمرکز، روستاییان به شهرها مراجعه نکنند.
قهاری در پایان خاطرنشان کرد: برای احیای روستاها ابتدا احتیاج به طرح آمایش سرزمین داریم، یعنی در درجه اول شناخت عمومی بر اساس مطالعات کارشناسی شده لازم است.