نشریه شماره   179   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

خاک دستی دستاویز کار غیر کارشناسی

گروه ساخت‌وساز: مبحث ژئوتکنیک و مکانیک خاک در صنعت ساختمان بسیار حائز اهمیت است و غفلت از آن می‌تواند عواقب بسیاری به همراه داشته باشد، همچنانکه بخش زیادی از گودبرداری‌های غیراصولی ، ناشی از عدم توجه به این اصل اساسی است. بنابراین قبل از اینکه به فکر بنای سازه‌ای محکم  و ایمن باشیم باید تحقیق و آزمایشات لازم در مورد خاکی که قرار است  ساختمان را روی آن بسازیم،صورت بگیرد .
 به‌منظور آشنایی هر چه بیشتر با مبحث ژئوتکنیک و مکانیک خاک به سراغ دکتر عباس قلندر زاده، استاد دانشکده مهندسی عمران پردیس دانشکده های فنی دانشگاه تهران رفتیم و گفتگویی با وی ترتیب داده‌ایم که در زیر می‌آید.
دانش ژئوتکنیک در کشور ما ، چقدر به استانداردهای جهانی نزدیک است؟
اعتقاد دارم از نظر تئوری مشکلی نداریم و تمام مباحث روز ژئوتکنیک در دانشگاه‌های ما تدریس می‌شود و تحقیقاتی که در این حوزه انجام می‌شود نیز در سطح بین‌المللی معتبر است اما از نظر تجهیزات و تکنولوژی های اجرایی با سطح اول جهان فاصله داریم.
در بخش اجرای پروژه‌های عمرانی و ساخت‌وساز های شهری چقدر به موضوع ژئوتکنیک توجه شده است؟
باید بپذیریم توجه لازم در این رابطه صورت نگرفته است چرا که هنوز برخی از کارفرماها این نوع هزینه‌ها را غیرضروری می‌دانند درصورتی‌که توجه به مسائل ژئوتکنیکی از اصول اساسی در مقاومت و پایداری ساختمان است.
مسئولان و پیمانکاران پروژه‌هایی که گودبرداری های عمیق در آنها صورت می‌گیرد و پس از مدتی دچار ریزش می‌شوند، مشکلات پیش‌آمده را ناشی از رفتار پیچیده خاک می‌دانند و ادعا می‌کنند که تمام تمهیدات صورت گرفته بود.
رفتار خاک نسبت به مصالح دیگر قطعاً پیچیده‌تر است اما چنانچه شناسایی دقیق انجام دهیم با مسائل غیرقابل‌پیش‌بینی کمتری مواجه می‌شویم. این توجیه که روبرو شدن با مسائل غیرقابل پیش بینی در خصوص خاک همواره دلیل ریزش ها است، موجه نیست. به دلیل اینکه در فرایند اجرای کار هم باید فرایند شناسایی وضعیت خاک ادامه پیدا کند و اقدامات لازم صورت گیرد و حتی می‌تواند در اجرا تجدیدنظر شود.
"خاک دستی" هم از موضوعاتی است که همواره تبدیل به بهانه‌ای برای پیمانکاران گودبرداری های غیراصولی شده است ، نظرتان دراین‌باره چیست؟
اینکه بگوییم خاک تمام پهنه‌های تهران دستی است، صحیح نیست. در برخی جاها که گودال و نقاط  پست تر وجود داشته است به دلیل توسعه با مصالحی که به طور طبیعی شکل نگرفته،پر شده که این مصالح ممکن است خاک، نخاله های ساختمانی، زباله یا چیزهای دیگر باشد. نکته حائز اهمیت این است که نباید خاک دستی، دستاویز گودبرداری های غیرمسئولانه باشد چرا که خاک دستی قابل ‌شناسایی و مسائل مرتبط با آن قابل رفع است.
موضوع حائز اهمیت دیگر، قنات‌هایی است که در تهران وجود دارد. آیا مکانیزمی برا ی شناسایی قنات‌ها وجود دارد؟
ممکن است شناسایی قنات در پروژه‌ها به طور دقیق امکان‌پذیر نباشد و مسئله ایجاد کند چون احتمال دارد قنات از بخشی از زمین عبور کند که شناسایی نشده باشد.  اما می‌توان در صورت روبرو شدن با قنات، تمهیدات لازم را برای جلوگیری از ریزش گود اندیشید. نکته‌ای که لازم می‌دانم به آن اشاره کنم این است که این قنات‌ها جریان آب های زیرزمینی شهر تهران را شکل می‌دهند اما در بسیاری از موارد پیمانکارانی که با این قنات‌ها مواجه می‌شوند، آنها را مسدود می‌کنند و در فرایند جریان آب های زیرزمینی اختلال ایجاد می‌کنند که این کار برای محیط‌زیست خبر خوبی نیست. یک دلیل هم این است که در شهر تهران گودبرداری‌های عمیق به تعداد زیادی اجرا می‌شود و این مشکلات به وجود می‌آید.
به‌هرحال کشورهای توسعه‌یافته هم ساختمان های بلندمرتبه می سازند و ناگزیر از گودهای عمیق هستند؟
هر منطقه‌ای شرایط خاص خودش را دارد. من سراغ ندارم به این تعداد و عمق که در تهران گودبرداری های عمیق انجام می‌شود، در سایر کشورها صورت بگیرد. بنابراین باید محدودیت های محیط‌زیست را در نظر بگیریم.
به نظر شما خاک تهران در برابر زلزله‌های با شتاب بالا چه عملکردی خواهد داشت؟
طبق آیین‌نامه 2800 ، تهران جزو پهنه‌های با خطر نسبی خیلی زیاد طبقه‌بندی‌شده و میزان شتاب طراحی ساختمان‌ها برابر 35 صدم شتاب ثقل زمین در نظر گرفته شده است. فرض کنیم اگر زلزله‌ای با شتاب 35 صدم شتاب ثقل زمین در تهران به وقوع بپیوندد حرکتی که تمام نقاط تهران روی سطح زمین تجربه می‌کنند، یکسان نیست و بسته به نوع خاک مناطق مختلف تهران، می‌تواند متفاوت باشد، یعنی در یک زلزله احتمالی جاهایی که خاک حرکت زمین را بیشتر تشدید می‌کند، ساختمان‌ها حرکت شدید تری را تحمل می‌کنند و بالعکس جاهایی که تشدید کمتری رخ می دهد ساختمان‌ها شدت حرکت کمتری را تجربه خواهند کرد. میزان تشدید زلزله در خلال عبور از لایه های خاک به عوامل متعددی از جمله میرایی خاک‌ها بستگی دارد. هرچه میرایی خاک‌ها کمتر باشد امکان تشدید زلزله بیشتر خواهد بود. معمولا خاک های ریزدانه و رسی میرایی کمتری دارند و خاک های درشت‌دانه میرایی بیشتری ایجاد می‌کنند. به طور کلی خاک مناطق شمالی تهران درشت‌دانه و خاک مناطق جنوبی ریزدانه می‌باشد. بنابراین در حالت کلی عملکرد خاک شمال تهران بهتر از جنوب است. البته این قاعده کلی است و نمی‌توان به طور قطعی آن‌را برای همه نقاط تعمیم داد. بنابراین به پاسخ سؤال اول شما بر می‌گردم که با توجه به وضعیت خاک باید ساخت‌وساز صورت بگیرد و باید نقشه‌های ریز پهنه‌بندی لرزه ای برای تمام شهرهای کشور تهیه شود.