نشریه شماره   178   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

یادگار خواجه دانشمند

گروه معماری ودکوراسیون: پنجم اسفندماه به مناسبت بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی، روز مهندسی نام گرفته است. از آنجا كه نام این دانشمند بزرگ ايراني با مركز بزرگ علمي و پژوهشی رصدخانه مراغه پيوندي ناگسستنی دارد، ايجاب می‌کند تا به اختصار درباره زندگينامه اين چهره درخشان تاريخ علم ايران و جهان چند سطري نوشته آيد.
آشنایی با خواجه دانشمند
ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن طوسی مشهور به خواجه نصیرالدین، زاده 5 اسفند ۵۷۹ در توس و در گذشته 11 تیر653 است. 
 وی پس از گذشت 21 سال از عمر خود به نیشابور رفت و در آنجا درصدد آموختن علم برآمد و پس از حمله مغولان به ایران به قهستان که نزدیک کاشمر است نقل‌مکان کرد و پس از آن به قلعه الموت نزد اسماعیلیان رفت و در تاریخ 18 ذی‌الحجه سال 672 هجری قمری در کاظمین دار فانی را وداع گفت.
رصدخانه مراغه
رصدخانه مراغه یکی از یادگارهای علمی و فلكی خواجه نصیرالدین طوسی؛ فیلسوف، ریاضیدان و منجم بزرگ دوره ایلخانی و صاحب رساله مشهور اخلاق ناصری و زیج معروف ایلخانی است كه به دست او، با همراهی عده‌ای از فضلا و دانشمندان بنا شده است.
این رصدخانه زمانی از مشهورترین رصدخانه‌های اسلامی بوده که آوازه آن تمام جهان آن روز را فراگرفته و تاكنون با این همه تطورات و تغییراتی كه در جهان پدید آمده هنوز هم نام آن رصدخانه و بانی آن بر سر زبان‌هاست.
معمار معروف بنای باشکوه
در سال 657 هجری به دستور خواجه نصیر؛ "فخرالدین ابوالسعادات احمد بن عثمان مراغی" معمار معروف آن عصر، ساختمان وسیع و باشکوه رصدخانه را با نقشه استاد شروع نمود. محلی كه برای رصدخانه انتخاب شده بود تپه‌ای است كه در شمال غربی شهر مراغه واقع‌شده و اینك بنام رصدخانه مراغه معروف است.
تپه رصدخانه مراغه
 تپه رصدخانه مراغه به طول 510 و عرض متوسط (ميان تپه) 217 و به ارتفاع 110 متر در غرب شهر مراغه واقع است. جهت طول تپه در امتداد شمالي - جنوبي قرار دارد.
مجموعه واحدهاي رصدخانه در نيمه جنوبي اين تپه بنا گرديده و دو قسمت تپه به وسيله ديواري به عرض حدود يك متر و طول 139 متر از يكديگر جدا شده است.
برج مركزي رصدخانه
در ميان كليه واحدهاي به دست آمده در سطح تپه مهم‌ترین و وسیع‌ترینشان برج مركزي رصدخانه است كه در ميان مجموعه واحدهاي معماري قرار گرفته است. برج مزبور به قطر داخلي 22 متر داراي ديواري به ضخامت 80 سانتيمتر است. ورودي برج در جانب جنوبي قرار دارد كه به كمك دو سكوي سنگي در دو طرف ورودي مشخص است. در برابر ورودي راهرویي به عرض 10/3 متر در جهت شمال جنوبي قرار دارد كه مهم‌ترین بخش رصدخانه را تشكيل می‌دهد.
مصالحی كه در بنا به‌کاررفته
 مصالحي كه در بناي برج به كار گرفته‌شده عبارت است از: سنگ قلوه و لاشه – سنگ‌های تراش براي ازاره های خارجي و داخلي، سنگ‌های تراش بزرگ براي ورودی برج، آجر در سه اندازه مختلف، ملات و اندود گچ، کاشی‌های رنگي و لعاب‌دار در سه طرح و نوع مختلف، سنگ‌های حجاری‌شده و نقش دار، آجرهاي نقش دار تزييني، بر اساس قطعه‌های تزييني به دست آمده و با توجه به يكي دو متن تاريخي در زمينه توصيف اين برج به خصوص قصيده معروف ‹‹قاضی‌القضات اصفهاني›› می‌توان گفت كه برج رصدخانه مراغه داراي نمایي پرشكوه و چشم‌گیر بوده و تزيينات داخل آن كه بر اساس ضوابط نجومي و صور فلکی صورت گرفته بود از زیبایی خیره‌کننده‌ای بهره‌مند بوده است.
بزرگداشت نام و یاد او
یک دهانه 60 کیلومتری در  نیم‌کره جنوبی ماه به نام خواجه نصیرالدین طوسی نام‌گذاری شده است.
 یک دهانه آتش‌فشانی  یک خرده سیاره که توسط ستاره‌شناس روسی نیکلای استفانویچ چرنیخ در ۱۹۷۹ کشف شد نیز به نام وی نامیده شده است.
دانشگاه خواجه نصیر طوسی در تهران و رصدخانه شامخای در جمهوری آذربایجان نیز به نام او نام‌گذاری شده‌اند.
در سال ۲۰۱۳ میلادی، پایگاه جستجوگر گوگل، به مناسبت هشتصد و دوازدهمین سالگرد تولد خواجه نصیرالدین طوسی، تصویری از وی در وب‌سایت خود گذاشت که در کشورهای عربی قابل‌دسترسی بود و در آن  بر ایرانی  بودن این دانشمند تأکید شده بود که واکنش‌هایی را در کشورهایی عربی در پی داشت.
 در ایران روز 5 اسفندماه سالروز تولد خواجه نصرالدین طوسی"روز مهندسی" نام‌گذاری شده است.