نشریه شماره   177   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری آمیزه فرهنگ، هنر، هویت

گروه معماری و دکوراسیون:بحث پیرامون معماری، بحثی فراخ و پردامنه است؛ از یک سو فرهنگ به‌عنوان یکی از عوامل مهم شکل‌گیری معماری و از دیگر سو سنت قرار دارد که قرین قداست بوده و در عین تفکیک‌ناپذیری، یکسان نیز نیستند. در اینجا سنت دقیقاً همان مبنای اندیشه زیست انسانی است که با مبانی روحانی ارتباط دارد.همچنین است به‌کارگیری نمادها و نشان‌ها که گاه آشکار و گاه پنهان در معماری و به شکل هنر تجلی می‌یابد.افزون‌ بر این، فردیت خلاق هنرمند معمار است که متأثر از آداب و آیین‌ها، عناصر بومی را به‌کار گرفته و به اثر معماری هویت می‌دهد.
اقتصاد، موقعیت جغرافیایی، آب و هوای منطقه‌ای نیز از دیگر عوامل موثر در به‌کارگیری تکنیک، تزیین و استفاده از عناصر معماری است. حوادث و رویدادهای بزرگ و کوچک تاریخ را هم نمی‌توان از نظر دور داشت، چون ادوار معماری بر اثر رویدادهایی که در نتیجه تعامل یا تعالی فرهنگ‌ها رخ نموده، رقم خورده است. معماری پیش از اسلام و بعد از اسلام از ادوار بزرگ معماری و ادوار هخامنشی، اشکانی، ساسانی، اوایل اسلامی، تیموری، صفوی، قاجار و معاصر را از ادوار دیگر معماری می‌توان برشمرد. در این میان جای بناها و فضاها خالی است که در این مختصر، به آن می‌پردازیم:
تکوین معماری
یکی از مهم‌ترین نیازهای انسان در برخورد با طبیعت، تهیه جان‌پناه بود و آنجا که انسان جان‌پناه یافت یا در آن تصرف کرد، الفبای معماری نوشته شد. تداوم حضور در طبیعت، فعالیت انسان را گسترده‌تر و گسترش فعالیت، دامنه معماری را وسیع‌تر کرد، تا بدان جا که معماری به شهرسازی توسعه یافت.
شهر انسان را ساخت و انسان شهر را گسترش داد، فرهنگ ساخت و ساختارهای اقتصاد، فرهنگ، آموزش و... را بنیان گذاشت، نهادها، نیازمند بناها شدند و بناها بر اساس کاربرد فضاهای تازه پیدا کردند. تعامل، تمدن و تکنولوژی بر شئون زندگی اثر گذارد و ایده‌های نو پدید آمد، شهرها بازسازی و نوسازی شد، به تبع آن انسان و نیازهایش.
بناها
بناها در معماری بر اساس نوع کاربرد آن پنج گروه را شامل می‌شود که عبارت‌اند از: بناهایی برای "سکونت"، "نظافت"، "عبادت"، "تجارت"، معابر و راه‌ها".
- بناهای سکونتی خانه، عمارت، کاخ، قلعه و ... را در برمی‌گیرد
- بناهای مرتبط با نظافت، عبارت‌اند از گرمابه، برکه، استخر، حوض، آب انبار
- بناهای عبادتی شامل قبور ائمه، امامزادگان، مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، مصلا، آرامگاه، سقاخانه، مدارس
- از بناهای تجارت می‌توان حجره، تیمچه، بازار، کاروانسرا و ... را نام برد
- معابر و راه‌ها که عبارت‌اند از کوی، کوچه، محله، برزن، راه‌ها و پل‌ها
فضاها
سردر: سردر از فضاهای قابل‌تأمل در بناهاست، زیرا بر اساس یک اندیشه و جهان‌بینی ساخته می‌شود. از همین روی است که سردرها معمولاً در تاریخ ماندگار هستند.
دالان:‌ راهرویی باریک که از کوچه و خیابان به بخش مسکونی خانه، یا فضاهای اصلی وارد می‌شویم؛ دالان در خانه‌ها برای حفظ محرمیت و در مساجد برای قرار گرفتن فرد در فضای روحانی است.
حیاط: یکی از فضاهای مشترک میان بناهای عبادی، مسکونی و تجاری حیاط یا صحن است که معمولاً به شکل مربع یا مستطیل ساخته می‌شود در وسط حیاط معمولاً حوض ساخته می‌شود. صحن برای مراسم عبادی است.
ایوان: از کهن‌ترین فضاهای معماری، ایوان است که قدمت آن به دوران قبل از زرتشت می‌رسد. ایوان‌ها در خارج و داخل بناهای مسکونی، عبادی و تجاری ساخته می‌شود. ایوان در تیمچه، بازارهای سنتی و کاروانسرا ساخته می‌شود که چندمنظوره از آن استفاده می‌شود.
برکه یا آبگیر: جایی است که آب را جمع می‌کنند و هدف از آن ذخیره آب است، اما در خانه‌ها برای استحمام و مصارف دیگر آب ذخیره می‌شد.
منار: منار یا مناره یکی از قدیمی‌ترین فضاهای معماری است که از دوران پیش از زرتشت به یادگار مانده، "نار" به معنی آتش و روشنایی، بر سر مناره‌ها قرار می‌دادند تا مسیر راه مشخص باشد. میل یا منار، سازه‌ای بلند است که معمولاً مقطع دایره شکل دارد و ارتفاع آن به چندین متر می‌رسد. مناره دارای سه قسمت بن، ساقه و تاج است. عبادتگاه مدرسه و کاروانسراها، دارای مناره بوده‌اند.
گنبد: این فضا نیز قدمتی به بلندای تاریخ ایران دارد. کاخ‌ها، عمارت‌ها، زیارتگاه، مساجد،‌ خیمه‌ها، خانقاه، مدارس و دیگر مکان‌های مهم از گنبد استفاده می‌کرده‌اند، گنبد سلطانیه زنجان سومین گنبد آجری بزرگ جهان است.