هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   176   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

کویر، دست به دامان دریا

طرح انتقال آب خزر به دشت مرکزی ایران و پیوستن دو دریای خزر و خلیج‌فارس رویایی بلندپروازانه بود که قدمتی به درازای تاریخ معاصر ایران دارد. بااین‌حال گویا این تاریخچه برای مسئولان دولت دهم کافی نبود و بار دیگر این طرح روی میز تصمیم‌گیری قرار گرفت اما همانند صدها طرح کوچک و بزرگ کشور ناتمام ماند.
شروع کار
 به گفته مجید نامجو، وزیر نیروی دولت دهم در نشست استانی هیئت دولت در 14 دی 89 نتایج تحقیقات انتقال آب از دریای خزر به استان سمنان به تصویب رسید و کلنگ احداث آن روز دوشنبه 28 فروردین سال 1391 در سواحل میان‌دورود  استان مازندران به زمین زده شد. مسئولان هدف اولیه طرح را تأمین آب شیرین بخش‌های مرکزی کشور اعلام کردند که گرچه در گفته‌های اولیه تأمین آب کشاورزی هم مدنظر بود اما با تغییر گفته‌های مسئولان، تأمین آب کشاورزی از اهداف طرح حذف شد.
ارزیابی می‌کنیم!
درحالی‌که مسئولان دولت قبلی از اتمام مراحل پایانی این پروژه سخن می‌گفتند خبری در رسانه‌های کشور منتشر شد که همه را متعجب کرد. 16 ماه پس از کلنگ‌زنی طرح بزرگ انتقال آب دریای خزر به  فلات مرکزی و یک ماه و نیم پس از روی کار آمدن دولت یازدهم، حمید چیت‌چیان وزیر نیرو در مصاحبه با خبرگزاری مهر گفت: همه طرح‌هایی که در گذشته مطرح‌شده ، مورد بررسی و ارزیابی قرار خواهد گرفت. آن هم وقتی که 2 هزار میلیارد تومان برای آغاز کار به طرح اختصاص یافته بود. به نظر می‌رسد با توجه به مشکلات مالی و اجرایی طرح دولت اراده‌ای برای تعقیب این طرح نداشته باشد.
طرح پشت طرح
اولین بار در دوره ناصرالدین‌شاه این فکر به مخیله وی رسید؛ سپس در سال 1345 طرحی مشابه توسط مهندس هومن فرزاد به سازمان پژوهش های علمی کشور ارائه شد که بر اساس آن سه دریاچه در نقاط پست ایران شامل دشت جازموریان، دشت لوت و دشت کویر ایجادشده و از این راه دریای خزر و خلیج‌فارس به یکدیگر متصل شوند. در دولت میرحسین موسوی طرح دیگری توسط مسعود قمی مطرح شد که دولت‌های هاشمی رفسنجانی و خاتمی نیز آن را بررسی کردند. علمی‌ترین بررسی‌ها پیرامون احداث آبراه در سال‌های 1374 تا 1376 توسط 130 کارشناس و متخصص داخلی تهیه شد. پس از آن یک شرکت خارجی و یکی از کارشناسان خارج نشین طرحی ارائه کردند که آبراهه‌ای از آب‌های جنوب کشور به‌صورت بن‌بست به دشت کویر کشیده  شود.
جزئیات طرح
طبق طرح اخیر، انتقال آب خزر از سه مسیر طرح انتقال آب خزر از سه مسير صورت خواهد گرفت. مسیر نخست از میان‌دورود مازندران آغاز می‌شود و با گذر از سمنان، قم و کاشان به اصفهان خواهد رسید. مسیر دوم از خلیج گرگان آغاز می‌شود و یک شاخه به سبزوار، یک شاخه به بیرجند و شاخه دیگر به یزد می‌رسد. مسیر سوم که مسیر جنوبی است از غرب بندرعباس شروع می‌شود و به گل‌گهر می‌رسد. در ابتدای مسیر لوله‌ها دستگاه‌های شیرین‌سازی مستقر می‌شوند تا فقط آب شیرین در لوله‌ها انتقال‌یابد و به استان‌های هدف برسند.  طبق ارزیابی‌های اولیه  که مسئولان طرح داشتند مرحله نخست اجرای این طرح 30 هزار میلیارد ریال هزینه در بر خواهد داشت و هزینه هر مترمکعب آب استحصالی از این روش را 15 هزار تا 25 هزار ریال اعلام کرده‌اند. به همین دلیل است که استفاده از این آب برای مصارف کشاورزی مقرون‌به‌صرفه نخواهد بود. 
طرحی که کارشناسان از عدم اجرای آن خوشحالند
از همان زمان که طرح فرزاد مطرح شد، کارشناسان نیرو و محیط‌زیست ایرادهایی به آن وارد دانستند. اولین مشکل از نظر کارشناسان هزینه بسیار بالای تحقق این آرزو است که به نظر می‌آید در تحقیقات اولیه آن بیشتر از اینکه ملزومات علمی و کارشناسی مورد استناد قرار گیرد تمایلات و آرزوهای مدیریتی مسئولان دولتی پیشین مد نظر بوده است. طبق برآورد‌ها هزینه انتقال 500 میلیون مترمکعب آب به استان‌های مرکزی ایران و نهایتاً تکمیل این پروژه با ایجاد کانالی برای اتصال دریای خزر به خلیج‌فارس ، تا 7 میلیارد دلار برآورد شده است. این هزینه آن هم در کشوری که مردم از آب مصرفی خود درست استفاده نمی‌کنند و حتی در فصول گرم آبی که به سخت‌ترین شکل به‌دست آمده  را صرف شستشوی ماشین و پرکردن استخر نموده و به بدترین شکل مصرف می‌کنند، هزینه بسیار بالایی است .
اما شاید قوی‌ترین انتقاد از سوی دکتر اسماعیل کهرم کارشناس محیط‌زیست مطرح شده باشد. به نظر وی این طرح قابل‌اجرا نیست چرا که خاک سمنان و مناطق مرکزی قابل‌کشت نیست و این پروژه چند میلیاردی برای مصارف کشاورزی و صنعتی تأثیری ندارد. ضمن آنکه زیست‌محیط منطقه را به‌کلی ویران خواهد کرد و حیات‌وحش ایران در صورت تحقق این طرح وضعیتی تازه پیش رو خواهد داشت. همچنین به دلیل برداشت آب و جایگزینی آن با خاک آب حاصل از دستگاه‌های شیرین‌ساز تعادل املاح آب خزر را بر هم می زند که تأثیر آن بر حیات آبزیان بسیار جدی است . هزینه‌های زیست‌محیطی به اینجا ختم نمی‌شود و بیم از میان رفتن باقیمانده جنگل‌های هیرکانی در نوار ساحلی دریای خزر نیز می‌رود. به گفته این متخصص محیط‌زیست اثرات زیست‌محیطی چنین طرحی از خشک شدن دریاچه ارومیه کمتر نیست. 
همه این موارد باعث شده تا بر خلاف صدها طرح ناتمام کشور،کارشناسان از ناتمام ماندن آن نه تنها نگران نباشند که دلشاد نیز هستند.