هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   164   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

ژئواکونومیک و نفت و گاز خلیج فارس


روزبه پارساپور*

خلیج فارس از قرن‏های گذشته تا به امروز جزو مهمترین مناطق استراتژيك جهان محسوب شده و نقش مهمي در تعيين سیاست‏های بین‌المللی ايفا مي‌كند. از یک سو ذخایر عظیمی از نفت و گاز جهان در کشورهای ساحلی و درون خلیج فارس نهفته است و از سوی دیگر در دوران باستان سواحل شمالی خلیج فارس از جیرفت تا پارس و میانرودان مهد تمدن و شهرنشینی به شمار می‌رفته و نخستین امپراتوری متمدن و عدالت گستر جهانی توسط کوروش هخامنش از این منطقه بزرگ برخاسته است. اما در خصوص مسئله انرژی در چشم‏انداز تأمین نیازهای نفت و گاز جهان، منطقه دیگری به غنای خلیج فارس وجود ندارد تا بتواند نیاز انرژي کشورهای دنیا به‏ویژه قدرت‏های صنعتی و یا در حال رشد و توسعه در آمریکا، اروپا، ژاپن، چین، کره و شبه قاره هند را در قرن جدید برآورده نمايد. این موضوع به اندازه‏ای مهم است که اگر حوادثی نظیر جنگ، انقلاب داخلی و تنش‏های ایجاد شده از ناکامی صنعتی در خلیج فارس، چالشي را در صدور نفت و گاز ایجاد نماید، فشار کشورهای مصرف کننده انرژی در سطح بین المللی و نیاز‏های داخلی حاصل از فروش نفت و گاز کشورهای تولید کننده سبب خواهد شد تا صحنه خلیج فارس را به گونه‏ای تنظیم و در چارچوب‏های مورد نظر درآورند که در فرآیند تولید و عبور انرژی اختلال جدی وارد نشده و به منافع اساسی‏ آنها لطمه وارد نكند. از سوی دیگر بسیاری از تحولات سیاسی و نظامی در كشورهاي حوزه خليج فارس از جمله؛ جنگ ایران و عراق، اشغال کویت توسط عراق، جنگ آمریکا و متحدانش در افغانستان، جنگ بین‌المللی در سوریه، عملیات تروریستی القاعده و طالبان و... همگی بازارهای بین‌المللی نفت را دچار شوک کرده و درچارچوب با تسلط بر منطقه خلیج فارس و حفظ توازن قوا در منطقه تعریف می‌شود.

انرژي‌هاي نو در رقابت نابرابر

البته کشورهای صنعتی برای حفظ ثبات اقتصادی خود تلاش کرده‌اند تا به منابع جایگزین انرژی نفت دسترسی پیدا کنند. با آنکه هنوز در طبیعت معادن زغال‌سنگ بسیاری یافت می‌شود و کشورهایی همچون چین و اروپای شرقی از زغال‌سنگ به عنوان منبع اصلی تأمین انرژی استفاده می‌کنند، ولی به دلیل آنکه زغال‌سنگ باعث می‌شود تا گاز دی‌اکسیدکربن که یکی از عوامل اصلی افزایش دمای حرارت کره زمین می‌باشد، متصاعد گردد و همچنین به دلیل آنکه عملیات کندن تونل و استخراج زغال‌سنگ از معادن منجر به تخریب محیط زیست می‌گردد، کشورهای صنعتی درصدد برآمدند تا انرژی‌های دیگری را چون انرژی خورشید، موج، باد، آب و هسته‏ای جایگزین نمایند ولی هنوز موفق به جایگزینی این انرژی‌های نو با انرژی نفت و گاز نشده‌اند و پیش‌بینی می‌شود تا سال‌های آینده نیز نتوانند به آن دست یابند.

مقايسه ذخاير انرژي جهان

حوضه‌هاي بزرگ گازي جهان را مي‌توان به سه منطقه شامل؛ خليج فارس، سيبري غربي، آسياي مركزي(تركمنستان، قزاقستان و ازبکستان) تقسيم کرد که به ترتيب 40 (64/72 تريليون متر مکعب)، 6/24 (22/44 تريليون متر مکعب) و 3/4 (73/7 تريليون متر مکعب) و در مجموع 9/68(59/124 تريليون متر مکعب) از ذخاير گازي جهان را در اختيار دارند. اين سه حوضه بزرگ ذخاير گازي در بحر قديم و در محور شمال به جنوب اوراسيا(از شمال روسيه تا جنوب خليج فارس) در يک بيضي ـ که ايران و آسيا مرکزي در محور آن است ـ قرار دارد. اين محدوده بيضي شکل 9/68 درصد گاز دنيا را در خود جاي داده است، که ما آن را «بيضي استراتژيک ذخاير گازي‌جهان» مي‌ناميم. اين ذخاير عظيم گازي در ميان دو بازار بزرگ مصرف اتحاديه اروپا و جنوب و جنوب شرق آسيا قرار گرفته است. در ميان اين قلمرو بيضي شکل، سه كشور روسيه، ايران و قطر 55 درصد ذخاير گاز کل جهان را در اختيار دارند. کشورهاي مشترک‌المنافع تقريباً يک سوم ذخاير گاز جهاني را در اختيار دارد، اما مقدار فوق به دليل كشفيات اندک اين كشورها در دهه‌هاي اخير و استخراج فراوان از اين منابع، به طور پيوسته، كاهش پيدا كرده است. ذخاير روسيه با روند توليد كنوني تا 77 سال آينده دوام خواهد داشت. خاورميانه 5/40 درصد ذخاير جهاني را در اختيار دارد كه از اين مقدار 40 درصد آن در منطقه خليج فارس قرار دارد که روند رو به رشدي را با كشف سفره‌هاي گازي در ايران و عربستان در سال‌هاي اخير نشان مي‌دهد. با تمام اين اوصاف ذخاير منطقه خليج فارس حتي با نرخ توليد كنوني تا 200 سال آينده پايدار خواهد بود.

نفت و توازن قدرت

در نظام جدید جهانى مناطق ژئواکونومیک اهمیت بیشترى پیدا کرده است، در حالى که در نظام دوقطبی، مناطق ژئوپلیتیک اهمیت زیادى داشتند. نظریه پردازهاى آمریکایى به خوبى دریافته‏اند که در توازن قدرت‏هاى آینده، برترى از آن قدرتى خواهد بود که بر مناطق ژئواکونومیک و به ویژه داراى منابع غنى انرژى تسلط داشته باشد. از نظر آنها هر کشورى که بر خلیج فارس تسلط داشته باشد، بر جهان مسلط خواهد بود. نفت و گاز یکی از منابع بسیار مهم تولید انرژی است و ۷۰ درصد انرژی از نفت تأمین می‌شود. مطابق برآوردهای علمی، ذخایر اثبات شده نفت خام جهان در حدود ۷۰۰ میلیارد بشکه است و پیش‌بینی می‌شود حدود ۲۵۰ میلیارد بشکه نیز در آینده کشف شود. کشورهای عضو اوپک بیش از ۷۰ درصد و ممالک حوزه خلیج فارس، به تنهایی در حدود ۶۰ درصد ذخایر اثبات شده (نفت) جهان را در اختیار دارند. در حال حاضر بیش از ۶۰ درصد نفت منطقه خلیج فارس از تنگه هرمز صادر می‌شود. با قدری دقت در آمار و ارقام ذکر شده به این نتیجه می‌رسیم که توجه قدرت‏های بزرگ جهان اعم از قدرت‏های غربی و شرقی نسبت به خلیج فارس بی‎‏جهت نیست و مسئله نفت اهمیت منطقه خلیج فارس را دو چندان نموده است. لذا کشور قدرتمند و مسلط بر این منطقه کشوری است که بر مسئله حیاتی انرژی و نفت و گاز دنیا تسلط دارد و دنیا مجبور به تعامل با اوست. بنابراين در آینده اگر نفت مهم‌ترین کالایی نباشد که در عرصه تجارت بین‌الملل از مرز بسیاری از کشورها عبور می‌کند، دست کم یکی از مهم‌ترین آنهاست.

*رئيس مرکز مطالعات بين‌المللي خلیج فارس