هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   164   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری باید تابع عقل باشد


آرزو افشارزاده

هنوز که هنوز است خود معماران تعریف دقیقی از معماری اسلامی ندارند.بسیاری از کارشناسان استفاده ازگنبد و مناره را از اصول معماری اسلامی می شمارند در حالی که اسلام الزام شکلی و فرمی برای معماری مشخص نکرده است. این شکل ها وکالبدها در زمان خویش"تنها بهترین روش برای پاسخ گویی به نیاز های عصر حاضر خود بوده اند.در این باره با دو تن از کارشناسان معماری درباره ویژگی های معماری اسلامی گفتگویی کرده ایم که در ادامه می خوانید.

معماری اسلامی عقل محور است

دکتر محمد علی آبادی استاد دانشگاه علم وصنعت و فارغ التحصیل دانشگاه سیدنی استرالیا درباره نمای اسلامی و اینکه آجر نمای اسلامی محسوب می شود یا نه ؟ به خبرنگار پیام ساختمان می گوید:آجر هم مانند همه مصالح و آنچه که در عالم وجود دارد بر هیچ چیز برتری ندارد . فقط هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد.سنگ گرانیتی که آب را جذب نمی کند و سایش کمی دارد،برای کف مناسب است نه نما.اگر از این نوع سنگ برای نما استفاده کنید، سیمان به آن نمی چسبد، آبش را جذب نمی کند و از آن بالا ممکن است روی سر مردم سقوط کند.همانطور که بدن انسان پوشش و پوست خاصی دارد و در قسمت های مختلف بدن پوست خاصی به کار رفته است، در ساختمان نیز این چنین است و باید این موضوع را مد نظر قرار بدهیم.به تناسب فضایی که داریم باید آجر، گرانیت یا سایر مصالح را استفاده کرد.هیچ مصالح ساختمانی به خودی خود اسلامی نیست و برتری بر سایر مصالح ندارد.

وی درباره اینکه چرا خانه خدا از سنگ ساخته شده و آیا سنگ خاصیت خاصی دارد که کعبه از آن ساخته شده است ،گفت:آنچه که امیر المومنین در نهج البلاغه به آن اشاره می کند این است که از پست ترین وساده ترین فرم ها وسنگ ها در ساختن این خانه استفاده شده تا هیچ گونه برتری قیمتی برای حج گزاردن حاجی از لحاظ قیمت آنها نباشد. خداوند رحمان اگر می خواست خانه اش را از زمرد و زبرجد می ساخت. اگر می خواست خانه را در کنار چشمه سارها ونهرها و جاهای خوش آب وهوا می ساخت.در حالی که از جنسی ساخته که هیچ برتری خاصی نداشته باشد.کعبه خنثی است تا هیچ گونه جهتی را به شما القا نکند .و هیچ ارزش خاصی نداشته باشد. به طور مثال برخی افراد به حرم امام رضا که می روند می گویند قربانت بروم امام رضا(ع) با این همه طلا مقامت هشتم شد؟!ما نباید امام رضای طلایی درست کنیم.باید به دنبال فکر امام رضا برویم به همین خاطر خداوند خانه خود را ساده ساخته است.

این استاد دانشگاه علم وصنعت درباره کاربرد رنگ ها در معماری اسلامی گفت:رنگ ها به تناسب کاربری فضا در معماری اسلامی به کار می روند.در بعضی جاها مانند تابلو راهنمایی رانندگی نیاز به هشدار وجود دارد که قرمز به کار می رود. در برخی مکان ها باید حواست به درونت وخدای درونت باشد ونباید حواست پرت شود. بنابر این تاکید اسلام بیشتر دراستفاده از رنگ های سفید بوده است.این رنگ هم روشن است و هم گرما را جذب نمی کند و هم اینکه کثیفی زود آشکار می شود و مجبوری تمیز نگهش داری ورنگ بی رنگی و بی تعلقی است. چون خدا رنگ بی رنگی است. یا رنگ زرد رنگ انبساط خاطر و فرح است و حضرت محمد از این رنگ استفاده می کرده اند.رنگ ها در آرامش و روان واعصاب انسان اثرات زیادی دارند و در مکانی که مورد استفاده قرار می گیرند مهم می شوند. این یک مساله علمی اثبات شده است. اسلام هم چیزی به جز علم وعقل نمی گوید.

وی درباره اینکه گنبد و مناره نمادی برای معماری اسلامی به شمار می آیند یا نه؟گفت:گنبد ومناره به خودی خود نمادی برای معماری اسلامی نیستند.زمانی GPS و راهنماهای الکترونیکی و کامپیوتری نبوده و عاملی برای یادآوری این که این مکان مسجد است آتشی بوده که بالای میل ها یا مناره ها روشن می کرده اند. میل بلند باعث می شد که کاروان ها در بیابان همدیگر را گم نکنند ولی هرگز هیچ قداستی برای مسجد نمی آورد ودر حال حاضر هم با توجه به هزینه هایش وبیهوده بودن آن اصلا نباید ساخته شود.

وی درباره اینکه معماری امروز اسلامی است یا نه گفت: معماری امروز باید در هر موضوعی تابع عقل ،حکمت، اقتصاد و فرهنگ باشد.ساخت مناره و قوس وگنبد ظاهری ساختمانی را اسلامی نمی کند هر ساختمانی که عقل مدار ودانش مدار شکل بگیرد صد در صد اسلامی است چون خداوند سلام در ذهن معمارمسلمان حقیقی و مومن و پذیرنده هدایت های الهی حاضر است و او را هدایت می کند.

معماری اسلامی وابسته به آجر وکاشی نیست

دکتر سعید فلاح فر، معمار و پژوهشگر درباره معماری اسلامی می گوید:تركيب "معماري اسلامي" برخلاف آنچه به نظر مي رسد، معناي گنگي دارد. در تعاريف، هر چيزي به ضد آن شناخته مي شود. سياهي را با سفيدي مي توان شناخت و شب را با روز. قهر را با آشتي و مهر را با كين. آيا به راستي مي توان مصداق و يا تعريفي مشخص براي معماري غير اسلامي معرفي كرد؟ يا مثلاً معماري مسيحي؟ معماري زرتشتي؟ معماري سكولار؟ در تعاليم، منابع و يا تفاسير اسلامي، مستقيماً ضوابط مفصلي براي شهرسازي و معماري بيان نشده كه به عنوان نوعي مانيفيست، مبداء معماري اسلامي باشد.

وی ادامه داد: خاستگاه جغرافيايي اسلام حاوي هنر، فرهنگ و سنت ها و داشته هاي معماري قابل انتقال و توسعه نبوده است. سرزمين سوزان عربستان در دوره ظهور اسلام، جز اندكي غناي شعري و زباني، از هر نشانه ستودني فرهنگي و هنري بي بهره بود. اسلام هم روي خوشي به تعلقات زميني و از جمله ساخت و سازهاي معماري نشان نمي دهد. این پژوهشگر افزود:اگر معماري اسلامي را همان معماري سرزمين هاي اسلامي بدانیم، در اين صورت نه مي توان گونه اي مشخص از معماري را معرفي كرد و نه مي توان مثلاً بنايي مثل تاج محل در هندوستان را منسوب به معماري اسلامي دانست. اگر معماري اسلامي به ساخته ها و آثار معماران مسلمان اطلاق مي شود، پس تكليف مساجدي كه طراحان مسيحي دارند چه مي شود؟ اگر معماري اسلامي را با نشانه هاي خاصي مثل گنبد و مناره و طاق هاي جناغي و... بشناسیم، اين موضوع هم با استثنائات بسيار پذيرفتني نيست. آيا معماري اسلامي تعلق خاطر و وفاداري به اصول اخلاقي اسلام مثل ساده زيستي و رعايت حرائم است؟ پس كاخ ها و مساجد مجلل و كوشك هاي شاهانه نمي توانند جايي در اين معماري داشته باشند. در هر حال آنچه مسلم است؛ نمي توان به جزئياتي چنين ساده براي تعريف حدود معماري اسلامي پرداخت. وی تاکید کرد:معماري اسلامي قاعدتاً نه وابسته به آجر و كاشي است و نه كتيبه هاي قرآني و گچبري. نه بود و نبود گنبد و طاق تيزه دار مرز معماري اسلامي است و نه رنگ و پنجره.