نشریه شماره   162   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

لوله‌كشـي حرفـه‌اي


مهندس وحید نیک‌پور*

هدف از لوله كشي آب و فاضلاب تهيه و توزيع صحيح و پاكيزه آب تصفيه شده جهت آشاميدن و مصارف ديگر بهداشتي و خارج كردن فاضلاب حاصله از محيط مسكوني مي‌باشد. لوله‌كشي آب و فاضلاب گرچه عمل عادي و پيش و پا افتاده به نظر مي‌رسد ولي در صورتي‌كه طبق اصول صحيح انجام نشود علاوه بر اينكه از نظر اقتصادي ممكن است توليد ضرر و زيان نمايد، باعث گرفتاري نيز مي‌شود. به همين دليل بايد لوله‌كشي ساختمان مطابق نقشه صحيح و عملي انجام شود. قواعد و قوانيني جهت تهيه طرح اوليه لوله‌كشي و محاسبات آن در ساختمان تدوين شده است كه البته در كشورهاي مختلف با توجه به شرايط جغرافيايي با يكديگر اختلافاتي دارند ولي در نهايت همگي اين قواعد براي انجام صحيح لوله‌كشي به كار گرفته مي‌شوند. اكثر آيين نامه‌هاي ملي لوله‌كشي براي حفظ بهداشت و ايمني محيط زندگي از راه نظارت حساب شده بر نصب و نگهداري سيستم‌هاي لوله‌كشي وضع مي‌شوند. با اين حال جزئيات شبكه‌هاي لوله‌كشي متنوع اما اصول اساسي ايمني و بهداشتي آنها يكسان است. اين اصول اساسي ايجاب مي‌كند كليه لوله‌كشي‌ها در ساختمان‌هاي خصوصي و عمومي مورد استفاده انسان، به نحوي اجرا شوند كه حافظ سلامتي و بهزيستي و ايمني ساكنان آنها و جامعه باشند.

شناخت لوله‌ها

لوله‌هاي آب و فاضلاب به لوازم بهداشتي ساختمان مربوط مي‌شوند. بنابراين انتخاب صحيح اين لوازم در نماي داخلي ساختمان و ارزش اقتصادي آن تاثير فراوان دارد. لوله‌ها معمولاً در شاخه‌هاي شش متري به بازار عرضه مي‌شوند. لوله‌هاي متعارف آهني نرم يا فولادي تا قطر 12 اينچ بر اساس قطر اسمي داخلي آنها دسته‌بندي مي‌شوند. قطر داخلي و واقعي به ازاي قطر اسمي معين براي لوله استاندارد سنگين و فوق سنگين بسته به وزن لوله فرق مي‌كند. قطر خارجي هر سه نوع لوله معمولاً يكسان است. لوله‌هاي بالاي 12 اينچ بر حسب قطر واقعي دسته‌بندي مي‌شوند. طبقه‌بندي لوله‌هاي برنجي و مسي نيز مانند لوله آهني بر حسب قطر اسمي است و براي هر قطر از لوله دو وزن فوق سنگين و معمولي وجود دارد. همچنين لوله‌ها از نظر مواد سازنده به هفت دسته شامل؛ لوله شبكه آبرساني، لوله‌هاي شبكه توزيع آب، لوله فاضلاب و ونت بالاي زمين، لوله‌ها و فاضلاب و ونت مدفون در زمين، لوله فاضلاب ساختمان، لوله باران ساختمان، لوله تخليه مدفون تقسم مي‌شوند.

اصول لوله كشي

*براي ساختمان‌هاي مسكوني و اداري بايد آب خالص سالم گوارا با اتصالاتي عاري از خطر جريان معكوس يا پس‌مكش تامين كرد. *در ساختمان‌هايي كه سرويس‌ها و لوازم بهداشتي دارند آب بايد به ميزان و با فشار كافي تامين شود تا اين لوازم همواره به نحو مطلوب كار نمايند. *آبگرمكن‌ها و ديگر دستگاه‌هاي گرمايشي و ذخيره‌سازي آب بايد طوري طراحي و نصب شوند كه از هر گونه انفجار ناشي از افزايش بيش از حد دماي آب در امان باشند. *در جايي كه امكان دسترسي به شبكه فاضلاب بهداشتي شهري فراهم باشد فاضلاب ساختمان‌هاي مسكوني را بايد به آن متصل كرد. *وسايل بهداشتي لوله‌كشي بايد از موادي ساخته شوند كه پايدارو مقاوم در برابر خوردگي و با سطوحي غير جاذب و عاري از جرم گرفتگي پنهان باشند. *شرايط طراحي و نصب سيستم‌هاي فاضلاب بهداشتي بايد طوري باشند كه بتوانند هرز آب و فاضلاب مربوطه را از هريك از وسايل بهدشتي بدون ايجاد هر گونه آلودگي گرفتگي مسير و باقي گذاردن پسماندهاي جامد در داخل لوله فاضلاب به محل‌هاي تعيين شده انتقال دهند. *دريچه‌هاي بازديد بايد به تعداد كافي در سيستم لوله‌كشي پيش‌بيني شوند تا امكان تميز كردن لوله‌ها به هنگام گرفتگي فراهم شود. *سيستم‌هاي لوله‌كشي بايد در شرايط بهداشتي نگهداري شوند و در مسير انشعاب‌هاي مستقيم و غيره مستقيم به شبكه فاضلاب از سيفون با آب‌بند مناسب استفاده شود. *با انتخاب فاصله كافي بين وسايل بهداشتي مي‌توان شرايط مناسبي براي تعميرات آنها فراهم كرد. اين نوع وسايل براي تميزكاري بايد به طور معقول در دسترس باشند. *ساخت و نصب لوله‌هاي فاضلاب بايد با استفاده از مواد مقاوم و نشت ناپذير در برابر آب و بخارات مضر حاصل از هواي فاضلاب باشند. نصب بايد با مهارت و اجرايي مناسب و استفاده از مصالح مرغوب انجام شود. *سيستم‌هاي لوله‌كشي بايد طوري طراحي اجرا و تنظيم شوند كه بتوانند آب را به مقدار كافي تامين كنند. به هنگام استفاده عادي از سيستم‌هاي جديد و يا سيستم‌هاي بازسازي شده بايد از نظر نشت و مشخص شدن هر گونه عيب و نقص آزمايش شوند. *در طراحي بايد همه گونه ملاحظات از لحاظ حفظ مقاومت عناصر ساختماني رعايت شود.انتهاي لوله ونت كه در روي بام ادامه ميابد بايد طوري طراحي شود كه از برگشت هواي آلوده به ساختمان و عدم انتقال هوا از لوله به خارج جلوگيري كند. *ملاحظات لازم براي حفاظت در مقابل آلودگي‌هاي ناشي از جريان معكوس فاضلاب مواد غذايي پسماندهاي مواد گندزدا و ديگر مواد مشابه منظور شود موادي كه سبب گرفتگي لوله‌ها و اتصالات مي‌شوند و يا در تركيب با مواد فاضلابي گازهاي قابل اشتعالي توليد مي‌كنند مجاز نيستند به شبكه فاضلاب ساختمان راه پيدا كنند. *فاضلاب‌ها يا هرز آب‌هاي ديگر سيستم لوله‌كشي نبايد در لايه‌هاي سطحي خاك و يا آب‌هاي سطحي تخليه شوند مگر آنكه قبلاً با روش مناسبي تصفيه شده باشند.

نحوه لوله‌كشي فاضلاب

*لوله چدني: لوله‌هاي چدني و اتصالات آنها معمولاً به صورت نر و مادگي ساخته مي‌شوند. براي وصل كردن لوله به لوله يا اتصال لوله را بايد طوري اقدام كرد كه قسمت مادگي در جهت جريان قرار گيرد. قبل از اتصال لازم است كه سرها و همچنين بدنه لوله چدني از نظر شگستگي آزمايش شود. نحوه آزمايش از طريق زدن ضربات آرام چكش كوچك امكان‌پذير است. حتي اگر لوله داراي ترك موئي هم باشد صداي ضربات به صورت بم كه اصطلاحاً «صداي مرده چدن» نام دارد شنيده مي‌شود. پس از اطمينان از سالم بودن لوله‌ها آنها را كاملاً در يك محور در داخل هم قرار مي‌دهيم به نحوي كه به صورت خارج از مركز نسبت به يكديگر قرار نگيرند. سپس كنف مخصوص لوله‌كشي را بصورت مارپيچ بافته و توسط قلم مخصوص به داخل شيار كوبيده سرب مذاب را روي آن مي‌ريزند. سرب بايد حدود 5/2 سانيتيمتر روي كنف ريخته شود تا دو سر اتصالات به هم خوب محكم شوند.

* لوله پي.وي.سي فشار ضعيف: اين لوله‌ها نيز معمولاً به صورت نر و مادگي ساخته مي‌شوند. تفاوت اين لوله‌ها با لوله‌هاي چدني در اين است كه اتصال آنها از طريق چسب بوده و بين دو سر آنها پس از اتصال فضايي باقي نمي‌ماند.

* لوله سيماني: ساخت اين نوع لوله نيز شبيه لوله چدني بوده و بين اتصالات آن فضا باقي مي‌ماند. نحوه لوله‌كشي كاملاً شبيه لوله‌هاي چدني بوده با اين تفاوت كه لوله سيماني احتياجي به كنف كاري ندارد و به جاي سرب از ملات ماسه سيمان جهت محكم شدن اتصالات استفاده مي‌گردد. برش لوله‌هاي سيماني توسط قلم مخصوص گوه‌اي و چكش انجام مي گيرد.

*لوله گالوانيزه: براي لوله‌كشي با لوله گالوانيزه ابتدا بايد اندازه‌هاي مختلف لازم جهت لوله‌كشي را تعيين نمود و سپس دو سر لوله را در ميان گيره مخصوص لوله‌كشي قرار داده و توسط حديده سرهاي لوله بريده شده را را دنده كرد. آب‌بندي اين لوله‌ها توسط نوار پلاستيكي مخصوص يا خمير و كنف لوله‌كشي انجام مي‌گيرد سپس لوله‌ها توسط اتصالات مناسب در محل مورد نظر نصب مي‌شوند.

* لوله پلاستيكي مسي و برنجي: در لوله‌كشي با لوله پلاستيكي جامد از اتصالات مخصوص استفاده مي‌شود ولي اگر لوله از نوع پلاستيك نيمه جامد و يا معمولي باشد توسط رابط‌هاي مخصوصي مي‌توان از اتصالات لوله‌هاي مسي استفاده نمود. در لوله كشي با لوله برنجي از روش جوشكاري بيشتر استفاده مي‌گردد.

سيفون

يكي از مهمترين وسايل در شبكه لوله‌كشي سيفون است عملكرد سيفون مانند شير يك‌طرفه‌اي است كه امكان تخليه آزادانه آب يا فاضلاب را از وسيله بهداشتي به شبكه فاضلاب فراهم مي‌كند ولي نمي‌گذارد گاز حاصل از فاضلاب وارد وسيله بهداشتي و فضاي داخلي شود. هر وسيله بهداشتي در لوله‌كشي به جز آنها كه سيفون سر خود هستند بايد سيفون آببند در نزديكي خود داشته باشند. پركن سيفون روي لوله آب سرد ظرفشويي آشپزخانه توالت‌ها آبخوري‌ها سوار مي‌شود. اغلب آب اين گونه سيفون‌ها تبخير شده و بنابراين گاز فاضلاب و حشرات موذي از لوله فاضلاب به محيط ساختمان راه مي‌يابند. شير پر كن سيفون اگر به طور مناسب روي لوله آب سرد سوار و به سيفون يك كفشور وصل شود وجود آب تازه را در آبب‌ند سيفون تضمين مي‌كند.

*کارشناس عمران و تاسیسات ساختمان