نشریه شماره   228   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

کاروانسرایی با معماری نادر

کد مطلب: 3626
کاروانسرای شوریاب در روستای شوریاب در جنوبی‌ترین قسمت دهستان طاغنکوه جنوبی و 18 کیلومتری شهر همت‌آباد مرکز بخش طاغنکوه و در حوزه شهرستان نیشابور واقع شده است.
این کاروانسرای زیبا و بزرگ در دوره قاجاریه احداث شده و جزو کامل‌ترین کاروانسراهای این دوره محسوب می‌گردد. این بنا دارای یک پلان هشت و نیم هشت مستطیل شکل است و عناصر اصلی این بنا شامل چهار ایوان، چهار اسطبل، حیاط مرکزی و عناصر فرعی شامل شاه‌نشین طاقچه‌ها و طبقات بالا، بخاری دیواری و … است.
کاروانسرایی با جلوه‌های معماری نادر
بنای کاروانسرای شوریاب، با داشتن جلوه‌های معماری نادر و همچنین عناصری چون ایوانچه‌ها، ایوان‌ها، حجره‌ها، شاه‌نشین، طاق‌نماها و ... دارای اهمیت و بار فرهنگی ویژه‌ای است. وجود تزئینات آجرکاری گوناگون و کم‌نظیر در جای‌جای این بنا، مقادیر زیادی از دست‌نوشته‌های بزرگان بر بندکشی‌ دیوارهای شاه‌نشین‌ها و نیز پوشش‌های گوناگون در نقاط مختلف، از ویژگی‌های ارجمند معماری و تاریخی این کاروانسرا به شمار می‌آیند.
پیشینه و کاربرد
با نگاهی به ابعاد و اندازه‌ آجرها و ملات به‌کاررفته در بنا، پلان، تزئینات آجری و شیوه‌ آجرکاری و همچنین دست‌نوشته‌های درون شاه‌نشین‌ها که به دست وزیران و بزرگان نوشته‌شده، تاریخ بنای کاروانسرا به دوره‌ قاجاریه می‌رسد. از این بنا برای اسکان و اتراق موقت کاروانیان بهره‌برداری می‌شده که پس از مدتی متروک گردیده و سپس به انبار علوفه و آغل گوسفندان، مغازه، آسیاب و ... تغییر کاربری یافته است.
مشخصات معماری؛ پلان، ساخت و تزئینات
پلان بنای کاروانسرای شوریاب نیشابور، هشت و نیم در هشت مستطیلی‌شکل و دارای چهار ایوان و چهار اسطبل در طرفین ضلع‌هاست. عناصر اصلی این بنا، دربرگیرنده‌ چهار ایوان، چهار اسطبل، بیست ایوانچه و حجره، حیاط مرکزی و عناصر فرعی آن، دربرگیرنده‌ شاه‌نشین، تاقچه‌ها، طبقات بالا، بخاری دیواری و ... است.
عنصر شاخص بیرونی بنای کاروانسرا، ایوان ورودی آن است که برجسته (بیرون ‌آمده) از بناست. تاق‌نماها (غرفه‌هایی) در دو طرف ورودی قرار دارند. ایوان ورودی، دارای دو مناره و غرفه‌هایی است که به‌گونه‌ای زاویه‌دار از بنا و با پلانی چندضلعی به پیش رفته‌اند. ایوان ورودی در دوطبقه و دارای هشتی نسبتاً وسیع است. در سوی غربی و شرقی بنا، اتاق‌هایی برای نگهبانی و در شمال هشتی، در طبقه‌ همکف، یک ورودی به داخل محوطه و در بالای آن یک رواق قرار گرفته است.
این کاروانسرا در شمار کاروانسراهای دشت، با حیاط مرکزی است که به شیوه‌ چهار ایوانی ساخته‌شده و ایوان‌های پیرامونی حیاط، دوطبقه‌ و دارای شاه‌نشین‌اند. پیرامون حیاط، 20 حجره‌ و در بخش پیشین هر حجره، یک ایوانچه ساخته‌شده، کف ایوانچه‌ها و اتاق‌ها (حجره‌ها) از سطح حیاط مرکزی، حدود 60 سانتی‌متر، بالاتر است. فاصله‌ شمالی-جنوبی این حیاط 43 متر و طول شرقی-غربی آن، 34 متر است.
پلان ایوان‌های شرقی و غربی متحدالشکل و به‌صورت تیپ، اما در نما دارای تفاوت اندکی است. این دو ایوان نیز در دو طبقه‌ همکف و اول ساخته‌شده و دارای شاه‌نشین است. ایوان نسبت به دیوارهای حیات فرورفته و یک گودی نسبتاً عمیق در این ضلع‌ها به وجود آورده است. ارتفاع ایوان، از دیوارهای اطراف، بلندتر و ازاین‌روی، نوعی تأکید و ارزش را برای ایوان، تداعی می‌نماید.
ایوان شمالی، برخلاف ایوان‌های شرقی و غربی، هم‌‎‌سطح بدنه‌ حیاط است و روبه‌روی ورودی کاروانسرا قرار دارد. این ایوان، مانند دیگر ایوان‌ها، در دوطبقه‌ همکف و اول، با شاه‌نشین و اتاق‌های مجاورش است. ایوان شمالی، در طبقه‌ همکف، پس از یک حجره‌ نسبتاً بزرگ، به‌واسطه یک اتاق –که ادامه حجره نیز است- امتداد اصطبل‌های مجاورش را ازهم‌گسیخته است.