نشریه شماره   227   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

زیبایی‌شناسی تأسیساتی

کد مطلب: 3454
گروه تأسیسات: هنگامی‌که صحبت از تأسیسات ساختمانی می‌شود همه به‌سوی موتورخانه، لوله‌های آب و فاضلاب و حداکثر سیستم گرمایش و سرمایشی که گاه نیز چکه می‌کند ،اشاره می‌کنند. گرچه این سیستم‌ها در زندگی روزمره حضور دارند و در فضای اتاق‌های نشیمن و خواب جایگاهی را کسب کرده‌اند اما در نظر برخی معماران و هنرمندان مهمان ناخوانده‌ای هستند که باید فکری برای آن کرد و چه‌بهتر که نباشد و حضورش به نحوی پوشانده شود. در این نوشتار از فضایی سخن گفته می‌شود که برای سیستم‌های تأسیسات ساختمان و عمدتاً سرمایش و گرمایش ساختمان می‌تواند مناسب بوده و نه‌تنها مهمان ناخوانده‌ای نباشد بلکه می‌تواند بر زیبایی محل زندگی نیز بیفزاید و درعین‌حال نیز وظایف خود را به‌درستی انجام دهد.
معضل تأسیسات در ساختمان
در تبلیغات برخی از سیستم‌های گرمایشی مانند رادیاتورهای قرنیزی و یا گرمایش از کف می‌خوانیم؛ "مزیت این سیستم‌ها پنهان بودن از دیدگان است که ضمن زیبایی بیشتر فضایی را نیز اشغال نمی‌کند. برخی نیز هزینه‌های بالای گرمایش از کف را متقبل می‌شوند تا از دست نمای ناخوشایند رادیاتورها خلاصی پیدا کنند. در سا‌ختمان‌های بزرگ معضل بزرگ‌تر است چراکه داکت‌های بزرگ سیستم‌های هواساز در مجتمع‌های تجاری و فن‌کوئل‌های در ساختمان‌های اداری فضای سرد و خاکستری را ایجاد می‌کنند که البته مناسب کار پرانرژی و خلاقانه نیست. این فضا روی پشت‌بام‌های منازل بدتر خواهد شد که امروز به کولرهای آبی - که در 40 سال اخیر هیچ تغییر طراحی نداشته‌اند—در ابتدا آنتن‌های تلویزیونی و اینک بشقاب‌های ماهواره افزوده‌شده که نمای پشت‌بام‌ها را به نمایی خالی از هرگونه جذابیت تبدیل کرده است. برخی البته با توسل به خلاقیت و ذوق زیبایی‌شناختی پشت‌بام‌ها و تراس‌ها را تبدیل به‌جایی برای باغبانی و گذاشتن گلدان‌های گل و گیاه رنگارنگ می‌کنند اما نگاه زیبایی‌شناختی چیزی در ‌ورای آن و ساختار، فضا، بافت، کارکرد و عناصر برنامه‌ریزی همانند هزینه، ساخت و فناوری نهفته است.
 تکنولوژی‌های جدید تأسیساتی و گشاده‌دستی معماران
در سال‌های اخیر دگرگونی‌های مثبتی در سیستم‌های تأسیساتی روی داده است و طراحان بیشتر به شکل آنها توجه می‌کنند. تمایلات بازار به رشته طراحی صنعتی تحرکی بخشیده است که آن را در سیستم‌های برقی و مکانیکی تهویه مطبوع و چیدمان مناسب برای آنها می‌توان بازیافت.
در مورد اثر تکنولوژی جدید بر معماری فضاها می­ توان به نمایش و حضور مؤثر در مبلمان فضاها اشاره کرد. طراح معماری توجه خاصی به شناسایی تجهیزات خصوصاً شیرآلات بهداشتی در طرح خود نداشت درحالی‌که اکنون شیرآلات مدرن با طرح‌های زیبا، خود به عنصری در چیدمان معماری و مبلمان فضاها تبدیل‌شده است. سینک‌های ظرف‌شویی نیز چیدمان آشپزخانه ها را دچار تغییر کرده و منجر به استفاده بهتر از فضا شده است. در حمام نیز تنوع شکل و اندازه زیر دوشی و وان باعث شده تا طراحان معماری با گشاده‌دستی بیشتری طرح را هدایت کنند. البته این گشاده‌دستی تنها در طرح‌های زیباتر خلاصه نمی‌شود بلکه با بهره از محصولات نوین راهی برای صرفه‌جویی اقتصادی، کاهش هزینه‌های اجرا، بالا بردن سرعت اجرا، نصب آسان و نیز تعداد کمتر خرابی‌ها در زمان بهره‌برداری و از همه مهم‌تر با هدف مصرف بهینه آغاز کرده‌اند. 
در برخی ساختمان‌ها تجهیزات تأسیساتی از اهمیت بیشتری برخوردار هستند. تأسیسات استخرهای ورزشی از این جمله است که دوام و طول عمر شبکه‌های آن از اهمیت برخوردار است. شبکه‌های تأسیساتی به دلیل ماهیت خود همچون استفاده از لوله‌های آهنی و دیگر تجهیزات باید در جای خود استوار باشند چراکه هزینه‌های جابه‌جایی و یا خرابی این تأسیسات بسیار بالا بوده و وسعت خرابی‌های ایجادشده توسط آنها نیز بیشتر از دیگر تجهیزات تأسیساتی مانند شیرآلات و وسایل برقی است. قرارگیری لوله‌های غیر بهینه در دیوار پذیرایی احتمال بروز نم ساختمان را در پی دارد که تصویر دل‌چسبی ایجاد نمی‌کند و مورد تأیید معماران و طراحان دکوراسیون نیست.
 اما برخی از آنها (مانند تأسیسات برقی) از انعطاف بیشتر برخوردارند ولی در مورد آنها نیز حساسیت‌هایی لازم است چراکه قرارگیری آنها درجایی که احتمال برخورد با عامل انسانی و به‌ویژه کودکان وجود دارد احتمال خطر را افزایش می‌دهد. همچنین این تأسیسات باید درجایی دور از عوامل آتش‌سوزی قرار گیرند چراکه یکی از مهم‌ترین عوامل آتش‌سوزی در کشورمان اتصالی سیم‌های برق است.
ابزارهای تأسیساتی برای معماران
شیرآلات بهداشتی ابزاری مناسب برای معماران به شمار می‌روند و خوشبختانه تولیدات داخلی و خارجی بازار معماران و طراحان را از این نظر بی‌نیاز کرده است. شرکت‌های ایرانی در چند سال اخیر به اهمیت طراحی زیبا پی برده‌اند و سرمایه‌گذاری‌های بیشتری روی طراحی تولیدات خود انجام می‌دهند. انتقال تکنولوژی مدرن و تمرکز بر تجربیات بومی به همراه رشد بازار کشور محصولات درخوری را روانه خانه‌ها و ساختمان‌ها کرده است که صنعت ساختمان ‌می‌تواند از آنها بهره قابل‌ملاحظه‌ای دریافت کند. اما در این مسیر می‌بایست نکاتی موردنظر معماران قرار گیرد که تاکنون کمتر موردنظر آنها قرار می‌گرفته است. نخستین آنها توجه به پارامتر صرفه‌جویی است. معماری فضا، اندازه و جایگاه پنجره‌ها، استفاده از پنجره‌های دوجداره و UPVC، عایق‌کاری دیوارها و دست‌آخر جایگاه قرار گفتن چراغ‌های روشنایی و روش‌های خلاقانه استفاده حداکثری از نور و همچنین استفاده از نور طبیعی در کاهش مصرف انرژی تأثیر فوق‌العاده‌ای دارند. هم‌اکنون تمام ابزارهای تأسیساتی و طراحی لازم برای کاهش مصرف انرژی ساختمان‌ها در اختیار دارند. تنها لازم است علم گسترده معماری و طراحی داخلی در اینجا به کار معماران ما بیاید.
نکته دوم استحکام است که در مورد برق‌کشی و وسایل برقی مقداری به آن پرداخته شد. نه‌تنها به دلیل هزینه‌ تعمیر تجهیزات تأسیساتی که بعضاً گران هم تمام می‌شود  بلکه به دلیل ایمنی و امنیت ساکنان بهتر است در انتخاب این تجهیزات مواردی همانند استاندارد، فرسایش، خدمات پس از فروش و همچنین ضمانت در نظر گرفته شود.
نکته سوم رعایت آسایش ساکنان است. تأسیسات ساختمانی ازجمله قسمت‌هایی است که تأثیر مستقیمی بر روی آسایش، استاندارد زندگی و حتی سبک زندگی مردم می‌گذارد و شاید بیشتر هزینه ساختمان را نداشته باشد اما بدون تأسیسات، ساختمان‌ها حفره‌های سیمانی و فلزی بیش نیستند. استفاده از وسایل قدیمی باعث می‌شود مشکلاتی برای بهره‌برداران ایجاد شود، چکه کردن مداوم شیرآلات، تهویه نامناسب، ورود آلودگی و گردوخاک به منزل و گرفتگی لوله‌ها مشکلاتی همیشگی برای ساکنان خانه‌های قدیمی است.
نکته چهارم نیز توجه به بهداشت عمومی در طراحی و به‌کارگیری  تجهیزات تأسیساتی است. دستشویی‌ها باید درجایی قرار گیرند که مسیر آن از دیگر اتاق‌ها مخصوصاً پذیرایی جدا باشد. بهتر است در مراکز عمومی همچون رستوران‌ها، بیمارستان‌ها و ادارات از شیرآلات چشمی استفاده شود که تماس دست انسان و انتقال آلودگی را به صفر می‌رساند. در تهویه هوا از گزینه‌های مدرن‌تری نسبت به کولرآبی استفاده شود که در انتقال آلودگی بیرونی نقش زیادی دارد و همچنین بهتر است از دستگاه‌های تصفیه هوا و تصفیه آب نیز در منازل و ادارات استفاده شود.