نشریه شماره   227   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

صنعـت گـاز؛ فرصـت‌هـا و چـالش‌هـا

کد مطلب: 3449
 گروه تأسیسات: بر اساس آمارهای شرکت ملی گاز ایران ذخایر اثبات‌شده گاز کشور تاکنون حدود 27 تریلیون مترمکعب تخمین زده‌شده که برابر 15.8 درصد کل ذخایر گاز طبیعی دنیاست؛ به‌این‌ترتیب بعد از روسیه کشور ما در مقام دوم ذخایر گاز طبیعی قرار دارد. ایران، یکی از غنی‌ترین مراکز هیدروکربنی جهان و دارای  102 میدان نفتی، و 43 میدان گازی است . گرچه اکثریت این میادین در محدوده مرزهای کشور قرار دارد ولی 23 میدان هیدروکربنی نیز بین مرزهای ایران با کویت، عراق، قطر، بحرین، امارات متحده عربی و عربستان سعودی قرار گرفته‌اند که یکی از مهم‌ترین آنها میدان گازی پارس جنوبی است که همراه با بخش قطری (گنبد شمالی)  ذخیره گازی  برابر 13.35 تریلیون مترمکعب دارد و به عبارتی برابر یک‌سوم کل ذخایر گازی ایران در این حوزه جای گرفته است.
راه جدای نفت و گاز
نزدیک به 25 درصد انرژی دنیا از گاز طبیعی به دست می‌آید که از جمله سوخت‌های پاک محسوب می‌شود و آلودگی کمی را ایجاد می‌کند. در شرایطی که سوخت نفت از نظر جغرافیایی در حال اتمام است و بر اساس برآوردها 25 تا 30 سال دیگر جوابگو خواهد بود اما گاز به‌عنوان یکی از حامل‌های مهم انرژی در آینده صنعت و شهرها به شمار می‌رود. با توجه به پتانسیل‌های ایران برای صادرات گاز و حجم بهره‌برداری از منابع گازی کشور (160 هزار میلیارد مترمکعب در سال) در سال‌های آینده ایران به همراه چند کشور دیگر نقش مهمی در تأمین انرژی جهان خواهد داشت. 
هرچقدر در سال‌های اخیر قیمت نفت به دلایل مختلف از جمله تغییر در پارادایم‌‌های مصرف انرژی و رکود اقتصادی در شرق آسیا رو به نزول بوده اما صنعت گاز به‌عنوان یکی از حامل‌های انرژی در سیاست اقتصادی کشورهایی مانند چین موردتوجه قرار گرفته است و این موضوع تأثیر زیادی در تعادل عرضه و تقاضای انرژی در دنیا خواهد گذاشت. البته کارشناسان شرکت CNPC (شرکت ملی نفت چین) رشد تقاضای این کشور را تا سال 2020 کمتر از پیش‌بینی دولت ارزیابی کرده‌اند ولی روسیه بسیار امید دارد که بتواند بر سر قیمت گاز با چین به توافق برسد تا 38 میلیارد مترمکعب را از طریق خط لوله POS1  و 30 میلیارد مترمکعب دیگر را از طریق خط لوله POS2 به چین منتقل کند. آنچه پتانسیلی بالقوه برای ایران محسوب می‌شود سرد شدن روابط روسیه و اروپا بر سر بحران اوکراین و کم شدن صادرات گاز به اروپاست. گرچه مسئولان گاز ادعا کرده‌اند که می‌توانند جای روسیه را در اروپا بگیرند اما چنین طرحی به زیرساخت‌های گسترده‌تری نسبت به امروز نیاز دارد.
 نبود استراتژی جامع در بخش گاز
اکثر کارشناسان بر این باورند که نبود یک استراتژی جامع در بخش انرژی کشور، به‌خصوص در بخش گاز، همچنین سیاست‌های ضعیف در مورد بهره‌برداری از منابع گازی، باعث شده که همواره نظرات دوگانه‌ای در این زمینه وجود داشته باشد و عده­ ای با بهره‌برداری از این منابع، موافقت و عده‌ای نیز مخالفت کنند. البته در بخش کلان انرژی نیز استراتژی جامعی نداشته‌ایم که این موضوع بسیار موردنقد قرار گرفته است.
 وجود یک طرح جامع باعث می‌شود که قسمت‌های مختلف در بدنه دولت که به نحوی به حوزه انرژی مربوط می‌شوند، وظایف خود را بدانند؛ ضمن اینکه اولویت‌ها در این بخش مشخص و موجب می‌شود پروژه‌ها و طرح‌ها به‌موقع بهره‌برداری شوند و به نوعی، نظارت دقیق بر اجرای برنامه‌ها صورت پذیرد.
کارشناسان راهکارهای متفاوتی را فراروی صنعت گاز قرار داده‌اند، استراتژی‌هایی مانند بهره‌برداری از منابع مشترک و  رونق صادرات از آن جمله است. با توجه به اینکه به اکثریت شهرهای ایران گازرسانی صورت گرفته این گمانه به وجود می‌آید که این مصرف داخلی و تکیه بسیار زیاد به گاز تا چه حد در راستای اهداف استراتژیک انرژی کشور است.
مصرف گاز در ایران
ایران در حالی یکی از بزرگ‌ترین دارندگان و صادرکنندگان گاز طبیعی به شمار می‌رود ولی درعین‌حال واردکننده بزرگ گاز طبیعی نیز هست. سهم صنعت گاز کشور در بازار و تجارت جهانی گاز حتی به 2 درصد هم نمی‌رسد، در شرایط فعلی 90 درصد صادرات گاز ایران با معادل 10 میلیارد مترمکعب در سال به ترکیه است و ازطرفی با 4 تا 7 میلیارد مترمکعب در سال واردکننده بزرگ گاز طبیعی از ترکمنستان نیز هستیم ، علاوه بر این قرارداد صادرات گاز ایران به پاکستان معادل 21.5 میلیون مترمکعب در روز، هم به دلیل تأخیر و ادعاهای مقامات پاکستانی در شرایط سردرگمی به سر می‌برد و صادرات گاز به عراق که معادل 20 میلیون مترمکعب در روزاست نیز  به دلیل تأخیر در احداث خط لوله در خاک دو کشور هنوز عملیاتی نشده است. بر این چالش باید چالش رشد فزاینده مصرف گاز را افزود که بخشی در تولید برق، بخشی در صنعت و حجم بزرگی از آن در بخش خانگی مصرف می‌شود.
سال گذشته ایران بیش از 50 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی را به‌منظور تولید برق به نیروگاه‌ها اختصاص داده که این مقدار 14 درصد نسبت به سال گذشته افزایش نشان می‌دهد. در این بین و به‌منظور توقف تولید سوخت طبیعی در نیروگاه‌های برق، ایران باید 70‌میلیارد مترمکعب گاز طبیعی را برای تولید برق اختصاص دهد. بخش صنعت در ایران طی سال گذشته 44 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی مصرف کرده که این میزان دست‌کم 2.5 درصد در مقایسه با سال گذشته افزایش نشان می‌دهد. آمارهای رسمی در سال مالی گذشته در ایران نشان می‌دهد که 40 درصد کل گاز طبیعی تولیدشده در ایران که حجمی معادل 91 میلیارد مترمکعب است در بخش مصارف خانگی استفاده‌شده که این میزان در مقایسه با سال گذشته دو درصد افزایش را نشان می‌دهد.
 صادرات، آری یا خیر
برای ایران جنبه مالی صادرات گاز از جنبه استراتژیک آن مهم‌تر است و بحث اهمیت ژئوپلتیکی ایران و شرایط حاکم بر کشورهای همسایه یا خاورمیانه و طرح‌های توسعه صادرات در منطقه خاورمیانه و در حوزه آسیای مرکزی مثل طرح صادرات گاز ترکمنستان به هند و پاکستان عواملی هستند که باید در بحث فرصت‌های صادرات و لزوم آن موردتوجه قرار گیرد. پس از انقلاب، اولویت به مصرف گاز در داخل کشور داده شد؛ یعنی در این دوره صادرات کاملاً قطع شد و برنامه‌های تزریق گاز به دلیل محدودیت‌های تولید، هزینه‌های بالا و آسیب‌های واردشده از جنگ به‌طور کامل انجام نشد و تمام تلاش دولت برای جایگزینی گاز با سایر سوخت‌های فسیلی خانگی بود. البته گازسوز کردن نیروگاه‌ها که مصرف بسیار بالایی دارند، نیز مطرح بود. به دلیل اشتراک برخی از میادین گازی کند کردن صادرات منجر به استفاده کشورهایی مانند قطر و عربستان سعودی از ذخایر مشترک خواهد شد.
 در حال حاضر مصرف داخلی، تبدیل به فرآورده و صادرات، به‌عنوان اولویت‌های گاز مطرح هستند اما باید دید کشور ما برای جذب سرمایه که لازمه توسعه این صنعت است، چه اقداماتی انجام داده و آیا قوانین ما این رغبت را برای سرمایه‌گذار داخلی و به‌خصوص خارجی، ایجاد کرده است؟‌.
 در شرایط فعلی، در صورتی می‌توانیم گاز صادر کنیم که تولید و استحصال سالانه گاز را به 500 میلیارد مترمکعب یعنی 5 برابر تولید فعلی برسانیم و این در حالی است که تولید سالانه ایران بین 100 تا 150 میلیارد مترمکعب متغیر است.