هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   227   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

راه‌های پیاده و سیاست‌های شهری

کد مطلب: 3574 
اگر از شما به‌عنوان یک شهروند سؤال شود که چه شهری را برای سکونت ترجیح می‌دهید؟ شهری که با یک پیاده‌روی چنددقیقه‌ای به یکی از ایستگاه‌های حمل و نقل عمومی برسید و استفاده از دوچرخه به‌عنوان یک فرهنگ حمل‌ونقل سبز به فرهنگ شهری واردشده باشد و یا اینکه برای استفاده از هر مسیر بلند و یا کوتاهی مجبور به استفاده از اتومبیل شخصی و یا تاکسی باشید و بیشتر ساعات را در ترافیک بگذرانید. جواب این سؤال بسیار ساده است اما در عمل بسیاری از شهرها نمی‌توانند در راستی گزینه‌ شهری انسان‌مدار و سبز به گزینه‌ اول عمل کنند. در این نوشتار به جایگاه راه‌های شهری و اهمیت پیاده راه‌ها برای توسعه شهری انسان‌مدار پرداخته می‌شود. 
راه‌های شهری به‌مثابه رویکرد اجتماعی-اقتصادی
نحوه دسترسی شهری بیانگر بسیاری از رویکردهای اقتصادی و اجتماعی مدیریت شهری است. به همین دلیل شهرهای آمریکایی و تا قسمتی استرالیا به حمل‌ونقل خصوصی و استفاده از خودروی شخصی بیشتر بها می‌دهند؛ به‌گونه‌ای که در شهر فرشتگان( لس‌آنجلس) به تعداد ساکنان شهر، خودروی شخصی در حال تردد است. رویکردی کاملاً متضاد در شهرهای اروپای مرکزی برقرار است و در کشورهای سوسیال‌دموکرات اروپایی همانند اتریش، سویس، سوئد و آلمان برای سفرهای داخل شهری و حتی بیرون شهری تقریباً نیازی به اتومبیل شخصی نیست. مترو، اتوبوس و تراموا مسافران داخل شهری و قطارهای سریع‌السیر مسافران بین‌شهری را در حجم انبوه، در هفت روز هفته و حتی در برخی از شهرها به‌صورت 24 ساعته  به مقصد می‌رسانند.
به همین دلیل است که در مورد اول بزرگراه‌ها از اولویت برخوردار است و نظام طراحی شهری نیز بر این اساس شکل‌گرفته است و شهرها درواقع مناطقی منفک از هم است که توسط شاهراه‌ها به هم وصل می‌شوند ولی در شهرهای متراکم اروپایی این خیابان‌ها هستند که از ارجحیت برخوردار هستند و بزرگراه‌ها یا در اطراف شهر  به‌صورت کمربندی وظیفه راهبری اتومبیل‌ها را بر عهده‌دارند و اگر هم در داخل شهر  باشند با رعایت اصولی احداث می‌شوند تا اولاً خیابان‌های منتهی به خود را از دسترسی‌های محلی محروم نکنند و دوم اینکه همه ترافیک را به سمت خود جذب نکنند و تنها برای دسترسی‌های‌  بافاصله زیاد مورداستفاده قرار گیرند.
بازنگری دسترسی‌ها در تهران
 تهران شهری است که در مراحل مختلف تاریخی گسترده شده است و به دلیل نبود رویکرد توسعه منسجم از الگوهای مختلفی برخوردار است. گرچه شبکه‌ای منطبق بر ضوابط و آیین‌نامه‌ها از دسترسی راه‌های ارتباطی فرعی تا جمع کننده‌ها و درنهایت بزرگراه‌ها در آن دیده‌شده است اما بر اساس شرایط فعلی و بار زیاد جمعیتی بر روی بخش‌هایی از شهر که درنتیجه فروش تراکم خارج از قاعده بوده، شبکه راه‌های شهری باید با تغییرات درونی محله‌ها ساماندهی گردد. در طراحی راه‌های درون‌شهری مسائلی همچون تراکم جمعیتی، دسترسی به ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی بدون نیاز به استفاده از تاکسی و یا خودروی شخصی، آلودگی، ایمنی عابر پیاده، دید بصری و منظر شهری باید موردتوجه قرار بگیرد.
یکی از مهم‌ترین عواملی که در ساخت راه‌های شهری کلان‌شهر تهران ازنظر دور مانده است، عامل محیط و شهروند است زیرا راه و خیابان نیز مانند دیگر عوامل شهری در تعامل با شهروند است که معنا می‌‌یابند و پیاده و سواره به درکی از فضا می‌رسند. نحوه عبور و مرور شهروند از خیابان، پل‌‌های روگذر و زیرگذر، حریم خیابان، ایمنی پیاده و سواره، جایگاه مغازه و فروشگاه، فضاهای عمومی و خیابان و عبور دوچرخه ازجمله عوامل شهروندی است که در طراحی‌های راه‌ها و خیابان‌ها دخیل هستند. به‌این‌ترتیب که اگر حریم راه تعریف و معین شود، می‌توان مسائل مربوط به نحوه حرکت، فاصله دید توقف، عوامل اثرگذار بر کاهش و افزایش سرعت سواره‌ها و موضوعاتی ازاین‌دست را بهتر و مناسب‌تر روی نقشه تصور کرد.   
پیاده راه معیاری برای شهرسازی انسان‌مدار
موضوع راه پیاده و راه دوچرخه نیز ذیل مبحث راه در شهر دسته‌بندی می‌شود. طیف وسیعی از شهروندان شامل عابرین، دوندگان، دوچرخه‌سواران از پیاده‌روها استفاده می‌کنند و به‌این‌ترتیب این راه‌ها بالاترین حد نقش اجتماعی را دارد حتی برخی شهرها در گسترش راه‌های پیاده‌رو اهتمام ورزیده‌اند که در صدر آنها شهرهای فلورانس ایتالیا، مونیخ آلمان، ادینبورگ اسکاتلند و پاریس فرانسه قرار دارند. در این شهرها این پیاده راه‌ها هستند که تفوق دارند و ابزارهایی برای سلامت اجتماعی، کیفیت محیطی و رونق اقتصاد شهری به شمار می‌روند و راه‌های موتوری تنها مجراهای ارتباطی راه‌های پیاده به شمار می‌روند. سرمایه‌گذاری و توسعه پیاده راه‌ها مزیت‌هایی دارد؛ مثلاً اینکه به افزایش تعامل میان شهروندان و شهر کمک می‌کند و با کاهش تعداد وسایل نقلیه موتوری به بهبود کیفیت محیط شهری و کاهش آلودگی هوا و آلودگی صوتی کمک می‌‌کند.
توسعه پیاده‌رو معیاری است بر سیاست‌های شهری انسان‌مدار و مردم محور در مقابل سیاست‌هایی که بر خودرو به‌عنوان وسیله حمل‌ونقل خصوصی که بیشتر مورداستفاده قشر مرفه جامعه قرار می‌گیرد. یک محیط شهری برای اینکه به محیطی پیاده مدار تبدیل شود باید دارای شاخص‌ها و مؤلفه‌های فیزیکی خاصی باشد که در ذهن استفاده‌کنندگان به فضایی متمایز، ایمن، خاطره‌انگیز و سرزنده تبدیل گردد. تابه‌حال دسته‌بندی مشخصی در ایران از شاخص‌های ایجاد پیاده‌راه ها به شکل اصولی و علمی انجام‌نشده و شاخص‌های موجود در برنامه‌ریزی‌ها و طراحی‌های سایر کشورها مورداستفاده کارشناسان داخلی قرارگرفته است. این شاخص‌ها در برخی موارد با فرهنگ، کالبد و جامعه ایرانی بیگانه بوده و نیاز به محلی نمودن آنها احساس می‌شود.حال اگر از شهرسازی سنتی ایرانی شاخص‌هایی به دست آورده و در راستای ایجاد پیاده‌راه ها از آنها بهره برده شود، بسیار مفیدتر خواهد بود. یکی از مهم‌ترین این شاخص‌های سنتی بازارهاست که هنوز هم سرزنده بوده و حیات شهری در میان آنها جریان دارد. در تجربه‌های ایرانی، بازارها درواقع بارزترین نمونه‌ همراهی حرکت پیاده و فعالیت تجاری را به‌عنوان عناصر برجسته ساختار شهر قدیمی نشان می‌دهند. بازار در شهرهای کهن ایران، ستون فقرات و نطفه اصلی شهر بوده است. این مجموعه‌ها ترکیبی از فرم‌ها، فضاها و عملکردهای پرتنوعی هستند که در پیوند بسیار نزدیک با یکدیگر، در خدمت تأمین دامنه وسیعی از نیازهای انسانی شهری، کل واحدی را در مرکز شهرها به وجود آورده و به آن هویت بخشیده‌اند.