80 درصد شهرها در خطر زلزله

شمار نشریه : 227

کد مطلب : 3456
غلامرضا خراسانی
اردیبهشت امسال رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و ساختمان وزارت راه و شهرسازی از امضای تفاهم‌نامه با دانشگاه برکلی کالیفرنیا به‌منظور تبادل اطلاعات مشترک در زمینه مهندسی زلزله و داده‌های شبکه‌های شتاب‌نگاری خبر داده و اعلام کرد: با امضای این قرارداد مرکز تحقیقات راه، مسکن و ساختمان با ارسال اطلاعات دستگاه‌های شتاب‌نگاری خود به مرکز تحقیقات مهندسی زلزله پاسیفیک این دانشگاه می‌تواند از اطلاعات موردنیاز زلزله‌های مختلفی که در آن کشور رخ‌داده، استفاده کند. باگذشت بیش از حدود شش ماه از امضای آن تفاهم‌نامه، به سراغ دکتر محمد شکرچی زاده، رئیس مرکز تحقیقات رفتیم تا ببینیم چه مقدار از آن تفاهم‌نامه اجرایی و چه نتایجی، به‌ویژه برای تهران حاصل‌شده است.
پیام ساختمان: تفاهم‌نامه با دانشگاه برکلی در چه مرحله‌ای از اجراست؟
بر اساس آن تفاهم‌نامه اطلاعات مربوط به شبکه گسترده دستگاه‌های شتاب‌نگاری ما در داخل کشور با اطلاعات آنها از شبکه شتاب‌نگاری‌شان در ایالت کالیفرنیا مبادله شد. مبادله و پردازش کردن این اطلاعات به ما کمک می‌کند تا بتوانیم سیستم‌های مرتبط با هشدار سریع زلزله را راه‌اندازی کنیم. در شهرهای بزرگ کشورمان که در معرض خطر زلزله هستند و بزرگ‌ترین آنها شهر تهران است که با خطر نسبی بسیار زیاد دسته‌بندی‌شده، یکی از کارهای مهمی که می‌توان انجام داد راه‌اندازی شبکه پاسخ سریع یا شبکه اقدام سریع است. خوشبختانه با مبادله اطلاعات با دانشگاه برکلی و مجموعه تحقیقاتی «پیر» اطلاعاتی را ردوبدل کردیم که آماده‌سازی آن اطلاعات برای راه‌اندازی این شبکه بسیار کمک می‌کند. متخصصان دانشگاه برکلی هم اعلام آمادگی کرده‌اند که وقتی ما قسمت سخت‌افزاری این سامانه‌ها را راه‌اندازی کنیم به ما کمک کنند تا این شبکه در شهر تهران مستقر شود. هفته گذشته هم جلسه‌ای با کمیسیون عمران شورای شهر تهران داشتیم و آنها هم علاقه‌مندی‌شان را برای کمک به ما برای راه‌اندازی این شبکه اعلام کردند. از سال گذشته که این ارتباط را آغاز کردیم تاکنون نتایج خوبی داده و می‌تواند نتایج حاصله برای راه‌اندازی این سامانه‌ها بسیار به ما کمک کند.
پیام ساختمان: به شکل دقیق‌تر بفرمایید این سامانه‌ها چه می‌کنند؟
ما از این سامانه‌ها برای کسب اطلاعات زلزله چند ثانیه قبل از وقوع استفاده می‌کنیم. در زلزله دو موج مهم داریم: موج اولیه که مخرب نیست و می‌توانیم بلافاصله با دستگاه‌های شتاب‌نگار آن را دریافت و ظرف چند ثانیه با روش‌های علمی، از بزرگای زلزله اطلاع پیدا کنیم. با این کار می‌توانیم با امواج رادیویی به‌سرعت به سامانه‌های مهمی که مرتبط با زیرساخت‌هاست (مثل شبکه گاز و ایستگاه‌های مترو) اطلاع‌رسانی کنیم. سرعت موج دوم زلزله کمتر ولی مخرب است. با توجه به موقعیت گسل‌های تهران، ما پیش‌بینی می‌کنیم بین این دو موج 20 تا 25 ثانیه فاصله است. این مدت کوتاه فرصت اطلاع‌رسانی عمومی را نمی‌دهد ولی این فرصت را می‌دهد که بتوان برخی شبکه‌ها را از مدار خارج کرد و از خسارت‌هایی که می‌تواند به‌واسطه وقوع آتش‌سوزی یا آلوده شدن آب اتفاق بیفتد و مشکلات دیگر ایجاد کند جلوگیری کنیم.
پیام ساختمان: 25 ثانیه زمان کمی نیست؟
البته زلزله پیش‌نشانگرهایی هم دارد که ازنظر قطعیت علمی، خیلی دقیق نیستند. بررسی‌ها نشان داده که قبل از زلزله تغییری در سطح آب زیرزمینی، ساطع شدن بخارات از سطح زمین، حرکت برخی جانوران و حیوانات دیده می‌شود. کشورهایی که زلزله برایشان مهم است و وقوع آن می‌تواند به شکل جدی به آنها آسیب بزند علیرغم اینکه میزان قطعیت این روش‌ها زیاد نیست ولی به سمت آنها رفته‌اند و در کشور ما هم شخص وزیر کشور در این خصوص دستور داده‌اند تا موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران روی این موارد پیش‌نشانگرها کار کند. غیر از پیش‌نشانگرهای زلزله، روش‌هایی که دنیا به سمت آنها روی آورده همین شبکه‌های شتاب‌نگاری و سامانه هشدار سریع است، مثلا کشور ترکیه در شهر استانبول این سامانه‌ها را مستقر کرده،هرچند آنها خیلی دیرتر از ما شبکه‌های شتاب‌نگاری را به کار گرفتند. در اروپا هم کشورهایی مثل رومانی و ایتالیا که زلزله برایشان اهمیت دارد این سامانه‌ها را مستقر کرده‌اند.
پیام ساختمان: با استقرار این سامانه‌ها در ثانیه‌های قبل از وقوع زلزله نمی‌توان به عموم اطلاع‌رسانی کنیم؟
البته در ژاپن این کار را می‌کنند. این سامانه اولین بار در ژاپن حدود سال 2000 میلادی برای متوقف کردن قطارهای سریع‌السیر استفاده شد. چون آنها قطارهای سریع‌السیر زیاد و زلزله‌های مهیبی دارند، با استفاده از موج اولیه سرعت قطارها را کاهش می‌دهند. این کار الآن گسترده‌تر شده و اطلاع‌رسانی عمومی در شبکه رسمی تلویزیونی هم انجام می‌دهند و مردم هم یاد گرفته و عادت کرده‌اند. تقریباً مثل کاری که ما در زمان جنگ می‌کردیم که تا رادار حرکت هواپیماهای دشمن را ثبت می‌کرد بلافاصله قبل از اینکه هواپیما به شهرها برسند با استفاده از شبکه رادیویی اطلاع‌رسانی می‌کردند. چون سرعت حرکت امواج رادیویی از سرعت هواپیماها بیشتر است.
پیام ساختمان: احتمال زلزله در تهران چه قدر است؟
ما ازنظر علمی در حد 20 تا 25 ثانیه قبل از وقع می‌توانیم از آن مطلع شویم و موسسه ژئوفیزیک هم در حال کار بر روی پیش‌نشانگرهاست ولی پیش‌بینی بیش روز یا ساعات قبل از آن شدنی نیست. با توجه به سوابق زلزله‌خیزی هر منطقه و حرکت‌هایی که زمین مرتب دارد–چون ما تقریباً هر هفته دو زلزله با بزرگای بیش از چهار داریم – گسل‌های مناطقی که حرکت‌های قابل‌توجه دارند مانیتورینگ می‌شود و با توجه به سوابق آنها، شهرها را در آیین‌نامه‌ها دسته‌بندی می‌کنیم. بر این اساس 80 درصد شهرهای ما با خطر زلزله زیاد یا خیلی زیاد مواجه هستند که ازجمله آنها تهران با خطر نسبی خیلی زیاد است. در حقیقت معدود مناطق کشور هستند که احتمال زلزله‌خیزی آنها کم باشد. این روش‌ها ازنظر علمی در دنیا تجربه‌شده و ما هم در آیین‌نامه‌هایمان، ازجمله آیین‌نامه 2800 اینها را اعمال می‌کنیم و شتابی که برای طراحی ساختمان‌ها در هر منطقه‌ای با توجه به میزان شدت زلزله‌خیزی نظر می‌گیریم، متفاوت است.
پیام ساختمان: ساختمان‌های تهران چه قدر در برابر زلزله مقاوم است؟
آمارگیری که از ساختمان‌های تهران انجام‌شده در مناطق مختلف شهر فرق می‌کند ولی با قطعیت قابل قبولی می‌توان گفت مطابق آیین‌نامه‌ها، شتابی که برای 30 تا 40 درصد ساختمان‌های تهران در طراحی در نظر گرفته‌شده، کافی نیست و درنتیجه آن ساختمان‌ها مقاومت کافی ندارند.
پیام ساختمان: برای این موضوع چه می‌توان کرد؟
یک مسئله مهم این است که آموزش آمادگی در برابر زلزله و بالا بردن فرهنگ مردم برای زلزله را جدی بگیریم. باید مردم را نسبت به این مسائل حساس کنیم. کسانی که می‌خواهند خانه بخرند به نمای ساختمان یا تأسیسات آن نگاه می‌کنند که کار درستی است ولی قطعاً پارامتر مهم‌تر، میزان مقاومت اسکلت و حتی عناصر غیر سازه‌ای آن ساختمان است. علاوه بر این باید ساختمان‌های بزرگ و حیاتی، مقاوم‌سازی شوند. بعد از زلزله بم بودجه قابل‌توجهی در نظر گرفته شد تا ساختمان‌های مهم در کشور مقاوم‌سازی شوند و کار تا حد زیادی پیش رفت ولی بعدها به لحاظ محدودیت منابع مالی، بودجه کاهش یافت و با توجه به شرایط فعلی دولت هم فعلاً نمی‌توان انتظار زیادی در این خصوص داشت. از دیگر کارهایی که می‌شود کرد یکی این است که سامانه‌های هشدار سریع را گسترش دهیم ولی مهم‌تر از آن این است که در ساخت ساختمان‌هایی که امروز شروع می‌کنیم حداقل ملاحظات پیشگیری از زلزله را جدی بگیریم. خوشبختانه ما ازنظر آیین‌نامه و دستورالعمل قوی و در سطح بهترین کشورهای دنیا هستیم. رعایت ویرایش چهارم آیین‌نامه 2800 از اوایل مهرماه برای طراحی ساختمان‌ها برای تمام نقاط کشور اجباری است.ضمن اینکه کار علمی بسیار خوبی برای آن انجام‌شده و باید مهندسان ما آن را جدی بگیرند تا حداقل خطر جدیدی ایجاد نکنیم.