نشریه شماره   226   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

اجاره‌نشینی به مثابه استخوان لای زخم

بررسی فیلم از منظر معماری
داستان هر دو فیلم برپایه معضل اجاره‌نشینی شكل گرفته است؛ اما بدون آنكه قصد مقایسه این دو فیلم را داشته باشیم باید گفت كه فیلم سینمایی «اجاره‌نشین‌ها» هم در شكل و هم در محتوا، بسیار عمیق‌تر و مؤثرتر از فیلم «قندون جهیزیه» بر مخاطب اثر می‌گذارد؛ بنابراین از منظر درك هنری معماری و ساختمان به بررسی اجاره‌نشین‌ها می‌پردازیم.
     نام «اجاره‌نشین‌ها» شاید با آگاهی كامل از سوی كارگردان (داریوش مهرجویی) انتخاب شده باشد. اجاره‌نشینی كه از مهاجرت قشر عظیمی از روستانشینان به شهرها ایجاد شد. آنهایی كه در كنار طبقه متوسط شهری، گرفتار مسئله سكونت و داشتن مأوا و سرپناه برای خود هستند. در این فیلم، آپارتمان یك موقعیت كمیك است و اجاره‌نشینی وضعیتی تراژیك و غم‌بار را نشان می‌دهد. آپارتمان رو به ویرانی فیلم، خود بخش مهمی از بار كمدی داستان را بر عهده می‌گیرد و ساختمان، صاحب شخصیت و هویت مستقلی می‌شود. خانه فیلم كه قرار بود در کوچه‌ای زیبا قرار داشته باشد حالا در بیابان واقع‌شده است. آپارتمان از بیرون زیباست اما از درون ناخوش و نازیباست و مشكلات بسیاری دارد. خانه، در آخر فیلم خراب می‌شود و این تخریب، نتیجه فروپاشی جمع ساكنین درون خانه است. به هم ریختگی آپارتمان اجاره‌نشین‌ها و ساكنانش به‌خوبی معضل اجاره‌نشینی و عمیق‌تر از آن، مشكل برداشته شدن دیوارهای فرهنگی بین طبقات اجتماع را نشان می‌دهد كه سرانجام به فروپاشی منجر می‌شود.
   ساختمان در فیلم اجاره‌نشین‌ها خود نماد و سمبل شی بزرگی است كه با داشتن هویت و شخصیت، در كشاكش و جدال با ساكنانش است. نبرد ساكنان خانه اجاره‌نشین‌ها با کاستی‌های ساختمان، ما را به یاد فیلم‌های چاپلین (به‌خصوص فیلم عصر جدید) و نبرد انسان با دستگاه مدرن كارخانه می‌اندازد. در برخی فیلم‌های باستر كیتون نیز این مشابهت را می‌یابیم.
   هویت ساختمان در اجاره‌نشین‌ها آن‌قدر مهم است كه در آخر فیلم و با نابودی ساختمان، سكنه اجاره‌نشین آن دچار مشكل می‌شوند. فیلم‌ساز از ایده خرابی ساختمان بهره خوبی می‌برد و علاوه بر اینكه در فیلم موقعیت كمدی ایجاد می‌کند اشاره‌ای انتقادی هم به ساخت‌وسازهای ناایمن در شهر می‌کند.
   فیلم، سراسر پر است از پیام‌های فرعی كه همگی با پیام اصلی فیلم (معضل اجاره‌نشینی) در ارتباط هستند. مثلاً انتقاد از وضعیت اجاره‌نشینی، بنگاه‌های معاملات ملكی كه زد و بندهای بعضی از آنها در امر املاك و ساختمان، نقش مهمی در روند شکل‌گیری پدیده «دلالی» ساختمان در جامعه دارد. همچنین نگاه كنید به معماری ناهمگون و نازیبا كه مهندس جوان رشته راه و ساختمان در آن خصوص حرف می‌زند. نوستالژی نسبت به سنت‌های ازدست‌رفته در معماری و ساختمان‌سازی، مثل حفظ آثار تزئینی به‌وسیله جوان فلج فیلم (كه خود فلج بودن او نمادی استعاره‌ای از فلج بودن سنت در برابر مدرنیسم است) تا باغچه‌سازی خواننده اپرا (با بازی مرحوم حسین سرشار) بر پشت‌بام ساختمان كه استفاده از شیوه‌های سنتی معماری ایرانی را فریاد می‌زند.
   البته فیلم اجاره‌نشین‌ها تنها پیام مربوط به ساختمان و اجاره‌نشینی را در خود حمل نمی‌کند؛ اما از زاویه نگاه به بحث معماری و ساختمان، اجاره‌نشین‌ها در وجه زیرین و لایه درونی خود مشكل آپارتمان‌نشینی را در درجه اول اهمیت قرار می‌دهد. موضوع دیگر مرتبط با بحث، زد و بندهای معاملات املاك با عباس آقا سوپر گوشت است كه با شیوه‌های كمدی بیان می‌شود. عباس آقا (با بازی درخشان عزت‌ا...انتظامی) یكی از بهترین رفتارهای تیپ‌گونه از گروه معروف به «بسازوبفروش» یا به تعبیری دیگر «بسازوبنداز!» را در مواجهه با ساكنین اجاره‌نشین خانه از یک‌سو و زدوبندهای معاملات املاك از سوی دیگر را نشان می‌دهد.
اجاره‌نشین‌ها در سکانس‌هایی تأکید بر عدم هماهنگی معماری وارداتی با شرایط بومی كشور را هم نشان می‌دهد كه بهترین آن، صحنه باغچه‌سازی خواننده اپراست. همچنین نگاه كنید به نوستالژی گذشته كه جوان فلج در حرف‌هایی كه می‌زند میل خود مبنی بر بازگشت به خانه قدیمی خود در محله پامنار را بیان می‌کند.
     مهرجویی هوشمندانه دریافته بود كه خراب شدن ساختمان می‌تواند به «پایان بد» در فیلمش تبدیل شود؛ بنابراین برای رهایی از این مخمصه، كاری می‌کند كه فروریختن ساختمان در نهایت به افزایش صلح و دوستی میان ساكنین آپارتمان تبدیل شود. اجاره‌نشین‌ها پس از سال‌ها كه از ساختش می‌گذرد همچنان دیدنی است. بهتر است یک‌بار دیگر فیلم را از دریچه نگاه به مشكل اجاره‌نشینی و ساخت‌وساز تماشا كنید.