هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   226   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری فضاهای تکـایـا

 کد مطلب: 3445
تکیه مکانی است برای برپایی مراسم مذهبی به خصوص در ایام ماه محرم.  سرگذشت تکایا در ایران حکایتی خواندنی و شنیدنی است و به نوعی به دلدادگی و اشتیاق پیروان امامان شیعه به خصوص امام حسین علیه السلام باز می گردد. بر همین اساس تکیه ها بناهایی هستند که از معماری ایرانی - اسلامی سود می برند. با توجه به در پیش بودن ایام ماه محرم الحرام و تاسوعا و عاشورای حسینی مناسب دیده شد که در این شماره هفته نامه پیام ساختمان به معماری تکایا پرداخته شود. برای این منظور با بیژن علی‌آبادی، عضو انجمن مفاخر معماری ایران گفتگویی ترتیب داده‌ شده که ماحصل آن را در ادامه می‌خوانید.
پیدایش تكایا
علی‌آبادی درباره پیدایش تکیه در تهران می گوید: رواج تکایا در تهران به دوره صفوی بازمی‌گردد و رونق عزاداری‌های محرم و شبیه‌خوانی در دوره قاجار و به دلیل علاقه ویژه ناصرالدین‌شاه به مناسک دهه اول محرم، ساختن تکیه در تهران اهمیت و قدر و منزلت پیدا کرد.
وی ادامه می دهد: تکیه دولت را که در دوره ناصرالدین‌شاه احداث‌شده بود شاید بتوان مشهورترین تکیه تمام تاریخ ایران دانست. این تکیه را معیرالممالک به تأسی از یک تئاترخانه بزرگ فرانسه ساخته بود. دایره‌ای شکل و طراحی معماری آن تلفیقی از معماری ایرانی، اسلامی و فرنگی بود و جایگاه مخصوصی برای سفرای کشورهای فرنگی و دری مخصوص برای زنان که حتی عابران آنها را نمی‌دیدند و بعضی ویژگی‌های دیگر از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این تکیه بود. هردو تکیه در دوره پهلوی از بین رفتند.
تکیه در شهر تهران
این عضو انجمن مفاخر معماری ایران می افزاید: تکیه هرچند سابقه‌ای دیرین در حوزه تمدن اسلامی دارد اما در تهران به‌ویژه از زمانی که به‌عنوان پایتخت انتخاب شد، تکیه به‌عنوان محلی برای نگهداری ابزار و وسایل عزاداری و محل برگزاری مراسم آیینی در طول سال مانند ماه رمضان، سوگواری و به‌ویژه سوگواری‌های ماه محرم و اجرای تعزیه بوده است.
علی‌آبادی بیان می کند: همزمان با گسترش تهران و شکل‌گیری محلات، تکیه‌ها نیز شکلی محلی به خود می‌گیرند. در آستانه مشروطیت در تهران از بیش از 50 تکیه نام‌برده‌اند که بیشتر آنها تکایای محلی بوده‌اند از قبیل تکایای نوروزخان، زنبورک‌خانه، سرپولک، اودلاجان، هفت‌بند و ...
از سوی دیگر شکل‌گیری شیوه‌های جدید تجارت و مشاغل و گروه‌بندی آنها به تشکیل حسینیه‌ها و تکیه‌هایی با کارکرد صنفی ‌انجامید، از قبیل تکیه زرگرها، حلبی‌سازها، حداد و آهن‌فروش، کفاش، خرازی‌فروش و...
وی قدیمی‌ترین تکیه باقی‌مانده از تهران قدیم را «تکیه نیاوران» می داند و یادآور می شود: این تکیه در حقیقت تکیه تابستانی بوده است. در سال‌های تلاقی تابستان و محرم این تکیه رونق بسیاری پیدا می‌کرد. در این تکیه تصویرهایی از برخی چهره‌های نقاشی قهوه‌خانه‌ای ایران نیز دیده می‌شود. اهمیت تکیه‌ها و هیئت‌ها در زندگی مردم شهرها به برگزاری این‌گونه مراسم خلاصه نمی‌شد و در واقع این هیئت‌ها همزمان با نقش مذهبی، نقشی اجتماعی داشتند و مانند یک نهاد اجتماعی عمل می‌کردند.
معماری فضاهای تکیه‌ها
علی‌آبادی در ادامه به معماری تکیه‌ها می پردازد و می گوید: این تکیه‌ها ازنظر معماری به دو گروه یك طبقه و چند طبقه تقسیم می‌شود. تکیه‌های سنتی یك طبقه شامل یك حیاط مركزی كه در وسط آن میدان میدانك یا جایگاه تعزیه و شیبه‌خوانی دارد كه این میدانك از اطراف حدود 80 سانتی‌متر تا 5/1 متر بلندتر است و فرم آن در اكثر تكایا فرم 8 ضلعی است و در برخی تكایا مربع شكل است. در تكایایی كه سرپوشیده است اكثر در چهار طرف این محوطه چهار یا هشت ستون قرار دارد. در اطراف این قسمت محوطه یا معبر و گذر است و سپس سكو یا حجره‌ها قرار دارد.
وی اضافه می کند: برخی حجره‌ها در تکایای قدیم به یكدیگر راه نداشته و پوشش این حجره‌ها به‌صورت تاق و قوس بوده است. فرش كف محوطه این تکیه‌ها از سنگ‌فرش یا آجرپوش و فرش كف حجره‌ها و سکوی وسط آجرفرش بوده است. در بعضی از تكایا قسمت حجره‌ها دوطبقه بوده و در چهارگوشه پله ارتباطی از طبقه هم كف به اول احداث گردیده است و این پله‌ها اکثراً تا بام ادامه داشته و در هنگام كثرت جمعیت عده‌ای جهت نظاره كردن به بام می‌رفتند. طبقه دوم این‌گونه تكایا معمولاً مختص بانوان بوده به‌طوری‌که با استفاده از پله رفت‌وآمد بانوان قابل‌رؤیت مردان حاضر در حجره‌ها نباشد.