نشریه شماره   224   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

خانه‌سازی وظیفه دولت نیست

کد مطلب: 3210
رشد شهرها در جهان روندی شگفت‌آور دارد. در سال 1950 تنها یک‌سوم ساکنان جهان در شهرها زندگی می‌کردند که این نسبت در آغاز قرن بیست و یکم به نیمی از جمعیت می‌رسید و تخمین زده می‌شود در سال 2050 بیش از دوسوم جمعیت جهان یعنی 6 میلیارد نفر در شهرها زندگی کنند. ایران نیز از این روند مستثنا نبوده است و هم‌اکنون نزدیک به 70 درصد جمعیت کشور در شهرها زندگی می‌کنند که بسیاری از آنها به سمت کلان‌شهرهای کشور جذب می‌شوند، به‌گونه‌ای که در مجموعه‌شهری تهران با مرکزیت شهر تهران و در سمت شرق تا کرج و در سمت غرب تا آبعلی و در جنوب تا شهر ری و ورامین نزدیک به 30 درصد جمعیت زندگی می‌کنند. در نتیجه مشکل مسکن مناسب مسئله‌ای است که شهروندان ایرانی با آن دست در گریبان هستند. روز اسکان بشر امسال 5 اکتبر برابر با 13 مهر روزی است برای بازاندیشی بر کارنامه کشورمان در زمینه مسکن مناسب برای همه شهروندان کشور ایران.
روز اسکان بشر
همه ساله در اولین دوشنبه ماه اکتبر که امسال مصادف است با روز 13 مهر مراسم بزرگداشت روز جهانی اسکان بشر برگزار می‌شود. برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد (UN-HABITAT) که پیشتر مرکز سکونت‌گاه‌های انسانی سازمان ملل نامیده می‌شد از طریق دفاع، تنظیم خط‌مشی، ظرفیت‌سازی، ایجاد دانش و تقویت و مشارکت‌های دولت‌ها و جامعه مدنی از توسعه‌ پایدار سکونت‌گاه‌های انسانی حمایت می‌کند. نهادی در سال 1978 تأسیس شد و فعالیت‌های خود را در دو حوزه سرپناه مناسب برای همه و توسعه شهری پایدار متمرکز کرد. به‌این‌ترتیب این کمیته به طیفی از وظایف شامل بهبود زندگی زاغه‌نشینان، کاهش فقر شهری، شهرسازی پایدار، بازسازی پس از فجایع و سوانح، تأمین آب و دفع بهداشتی فاضلاب شهری و بسیج منابع مالی محلی برای ساخت سرپناه متمرکز است.
کاهش فقر شهری
آمار فقر در میان ساکنان شهری بسیار متفاوت است و دلیل آن نبود معیاری برای فقر شهری به تفکیک مناطق شهری مختلف کشور است. گرچه ارزیابی‌های مختلفی در این زمینه وجود دارد مثلاً حسین راغفر، اقتصاددان می‌گوید در سال 93 خط فقر برای هر نفر برابر 250 هزار تومان است به‌این‌ترتیب خط فقر یک خانوار 5 نفره برابر 2.6 میلیون تومان است و این رقم در سال 94 به سه میلیون و 200 هزار تومان رسیده است. با این نسبت اکثریت شهروندان ایرانی مخصوصاً در شهرهای بزرگ به زیرخط فقر می‌روند که بنا بر برخی از ارزیابی‌ها برابر 50 درصد جمعیت است. آماری دیگر 35 درصد جمعیت کشور را زیرخط فقر می‌داند، یکی از دلایل اساسی افزایش نرخ فقر در کشور افزایش انفجاری قیمت مسکن و سهم مسکن اجاره‌ای در سبد خانوار است که در کلان‌شهرهای کشور گاه تا 90 درصد درآمد یک خانوار را شامل می‌شود و اقشار فقیر بدون کمک‌هایی مانند یارانه‌ها به‌سختی می‌توانند روزگار بگذرانند. این عامل به همراه مشکلات معیشتی روستاها به افزایش مهاجرت به مناطق حاشیه شهری دامن زده است. عباس آخوندی وزیر راه و شهرسازی نیز از 18 میلیون جمعیت حاشیه‌نشین شهری در کشور خبر داده است. رئیس ستاد ملی بازآفرینی شهری با اشاره به زندگی نزدیک به یک‌سوم جمعیت شهری در حاشیه‌ها خاطرنشان کرد: بسیاری از این شهروندان خود را شهروند درجه دوم احساس می‌کنند که از سوی دیگر شهرنشینان به حاشیه رانده شده‌اند؛ خواه ساکنان مناطق واقعاً حاشیه‌ای باشند و خواه ساکن مناطق مرکزی شهرها که از نظر فیزیکی حاشیه‌نشین نیستند اما از نظر روانی احساس حاشیه‌نشینان را دارند. البته زاغه‌نشینی در ایران به گستردگی کشورهایی مانند برزیل یا هند نیست چراکه حتی در منطقه نیز در زمره کشورهای فقیر جهان محسوب نمی‌شویم ولی با توجه به پتانسیل‌ها و درآمد ناخالص داخلی و میزان بالای مراودات اقتصادی وضع مالی مردم کشور خوب نیست.      
شهرسازی پایدار
شهرسازی در ایران خود یکی از زمینه‌هایی است که به مشکلات زیست نامناسب دامن زده است. ترافیک، ساخت‌وساز ناپایدار، مشکلات معیشتی، مصرف بالای انرژی، دسترسی سخت به مراکز دوری از محل کار و بسیاری از مشکلات دیگر به شهرسازی نادرست شهرهای کشور و محل درآمدی شهرداری از محل تخلفات بازمی‌گردد. برحسب اتفاق کمیته اسکان بشر قصد دارد در مراسم روز جهانی شهرها سمیناری با موضوع طراحی شهری روز 31 اکتبر برابر با 9 آبان با همکاری شهرداری تهران برگزار کند. کاهش خطرپذیری و بازسازی، خدمات زیربنایی شهری، قانون‌گذاری شهری، اقتصاد شهری، برنامه‌ریزی و طراحی شهری از جمله مواردی هستند که کمیته اسکان بشر دنبال می‌کند. دکتر سیامک مقدم، رئیس دفتر اسکان بشر در تهران عقیده دارد وظیفه دولت خانه‌سازی برای مردم نیست بلکه ایجاد شرایطی است که مردم به مسکن مناسب دست پیدا کنند و شهرسازی از جمله بخش‌هایی است که به این مهم دسترسی می‌یابد. در این میان حمایت از شهرهای متوسط 100 تا 300 هزار نفری در اولویت قرار دارد تا از تراکم در شهرهای بزرگ ممانعت شود و همچنین جایی برای مهاجرت روستاییان ایجاد شود. ایجاد شهرهای اقماری و جدید آنچنان که در سال‌های اخیر معمول بوده در هیچ جای جهان نتوانسته است مشکلات مهاجرت به شهرهای بزرگ و تراکم مراکز را کاهش دهد بلکه تنها به خوابگاهی برای قشر متوسط تبدیل‌شده به همین دلیل به گفته مقدم می‌باید کیفیت زندگی و زندگی اقتصادی در این شهرها تقویت شود تا از رشد ویروسی شهرهای بزرگ ممانعت به عمل آید. 
روز بازاندیشی
اقتصاد کشور تنها به ساخت‌وساز شهری بازنمی‌گردد اما ساخت‌وساز شهری تأثیر مستقیمی بر زندگی انسان ایرانی داشته است. حضور شهرداری‌ها در زندگی عادی ایرانیان موضوعی است غیرقابل کتمان که به اقتصاد شهروندان، سبک زندگی ایشان و برخورداری‌شان از مسکنی پایدار و مناسب بازمی‌گردد. بسیاری با خود می‌اندیشند که چه شهری در جهان برای زندگی و مهاجرت بهتر است و تعداد کمی از اینان با خود می‌اندیشند برای تبدیل شهرهایمان به جایی برای زیست و زندگی چه باید کرد. شهرهای کشور من گمشده‌ای دارند و آن هم شهروندان هستند، گرچه اینان را در همه شهرها می‌توان بازجست اما در هنگامه عمل و تغییر، در هنگام سیاست‌گذاری، در هنگام رفع مشکلات محله، کوچه و شهر اکثریت این شهروندان غایب‌اند و به مردمانی تبدیل می‌شوند درگیر مشکلات معیشت روزمره و گریزان از مسئولیت‌های بیشتر. روز ملی بشر روزی است برای بازاندیشی در مورد تمام این مشکلاتی که مدیریت شهری و سیاست‌های مسکنی برای ساکنان این فلات قدیمی ایجاد کرد و اما در مورد عواقب آن و نتایج آن کمتر پاسخگو بود. دست‌آخر همه‌چیز بر سر این مردم آوار شد و هشدار از آوار حقیقی، زلزله، در اثر همین بی‌اعتنایی به مسکن نامناسب و آسان‌گیری برای سرپناه مردم بر سر آنها فروخواهد ریخت.