نشریه شماره   222   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معمــاری و جنـگ

کد مطلب : 3034
ندا سلیمانی
با نگاهی به آثار معماری دوران جنگ در کشورهای مختلف دنیا، می‌توان به‌سادگی روح متأثر از هرج‌ومرج، بغض و افسردگی حاکم بر فضاها را در ماورای عناصر طراحی درک نمود. حتی بناهای حاصل از بازسازی پس از جنگ نیز عمدتاً بی‌تأثیر از فاکتورهای ناخوشایند اجتماعی، انسانی و اقتصادی نبوده‌اند. به لحاظ روان‌شناختی، دیوارهای ستبر و بلند، رنگ‌های تیره، فضاهای تاریک، درون‌گرایی، همه و همه عناصر مشخص و مشترک این دوران در کشورهای جنگ‌زده به‌حساب می‌آیند. گویی اضطراب آن روزها با روح بناها و حتی گذرها عجین گشته و مصمم هستند پیام جنگ را به آیندگان منتقل سازند و بازسازی‌ها می‌خواهد عرصه را مقتدر و ایستاده نشان دهد. از طرفی ایدئولوژی جنگ نیز بی‌تأثیر بر فضاسازی آن دوران نبوده است. در معماری جنگ، فضاها بیشتر برای جمع و نه برای فرد خلق‌شده‌اند و این فاکتور، مفهوم مقاومت را در برابر آزادی فردی به صورتی شاخص به مخاطب القا می‌نماید. نکته قابل‌توجه این است که این معنا نه در معماری‌های آن دوران که حتی در ساختمان‌های بمباران‌شده نیز استنباط می‌گردد. به نظر می‌آید مصالح و عناصر، قادر به دریافت روح اتفاقات پیرامون خود بوده‌اند و حماسه‌ها و جریان‌های تاریخی را در حافظه خود به صورتی زنده ضبط نموده‌اند. بنای ساختمان کلیسای یادبود کایزر ویلهلم در برلین یکی از این بنا‌ها به شمار می‌آید که البته مخروبه‌های جنگ آگاهانه بازسازی نشده‌اند و حکایت از دوران درد و رنج جنگ گذشته در این کشور دارند.
در بررسی پیامدهای اقتصادی جنگ که البته نمی‌توان تأثیر مستقیم آن را در بعد اجتماعی نیز نادیده گرفت، بسیاری از بناهای تاریخی در منطقه خاورمیانه که همواره مهد تمدن‌های کهن به شمار می‌آید در جریان جنگ‌های متعدد ویران گشته و یا دچار خسارت‌های جدی شده‌اند. مسجد سامرا در عراق، مجسمه بودا در افغانستان، شهر باستانی بصرا در سوریه که زمانی پایتخت امپراتوری روم باستان در جهان اعراب به شمار می‌آمد، مسجد العمری در شهر غزه، شهر باستانی نمرود در عراق، قلعه شوالیه‌ها در سوریه همه و همه نمونه‌هایی از معماری‌های ارزشمند تاریخی می‌باشند که در جریان جنگ‌ها صدمه‌دیده‌اند. در کشور خودمان، وقوع جنگ تحمیلی ضمن اینکه برکات و آثار باارزشی به ویژه به لحاظ معنوی داشت، باعث شد علاوه بر شهرهای مرزی و روستاهای بی‌شماری که در جریان جنگ آسیب دیدند، به‌رغم تعهدات بین‌المللی بسیاری از آثار باارزش معماری و تاریخی نیز در طول جنگ تا مرز نابودی پیش بروند.
به‌عنوان‌مثال خانه معتمد وزیری در سنندج 50 درصد تخریب شد و امروز از آن بنا یک فضای سبز باقی‌مانده است.تپه هگمتانه در همدان، و قلعه فلک الافلاک در خرم‌آباد از دیگر آثار باستانی بودند که مورد صدمه قرار گرفتند. بنای عمارت خسرو، بنای چهارتاقی، کاروانسرای عباسی و بنای تاریخی بان قلعه و قلعه تاریخی کرکه در استان کرمانشاه تا مرز تخریب  آسیب دیدند. خانه صادرم الدوله، تکیه معاون الملک و تکیه بیگلربیگی و مسجد جامع کرمانشاه از گزند دشمن در امان نماندند.مناطق باستانی و بناهای تخریب‌شده در استان ایلام  نیز بارها موردحمله و خسارت واقع شدند.
هرچند در همان دوران جنگ، مرمت و بازسازی برخی از این آثار به دلیل اهمیت ویژه‌ آنها صورت پذیرفت، اما در بسیاری از موارد روش‌های به‌کاربرده شده در بازسازی، قادر به احیای اصالت آثار نبود. بعد از جنگ به دلیل مهاجرپذیری و توسعه‌های فیزیکی بی‌رویه، بسیاری از برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در این خصوص نیز به مرحله اجرا درنیامده و یا نیمه کار به حال خود رها گردید.
در پایان باید گفت ایران تاکنون برای دریافت غرامت از عراق بابت خسارت‌های وارد شده به آثار تاریخی و تأمین بخشی از هزینه‌های مرمت و بازسازی اقدامی به عمل نیاورده است.