هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   221   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معدن توان جذب سرمایه های خارجی را دارد

کد مطلب : 2806
گروه تأسیسات: قیمت نفت در یک سال گذشته از حدود 100 دلار در سپتامبر 2014 به 47.01 دلار در زمان نوشتن این گزارش در اول سپتامبر 2015 رسیده است. با اینکه در روزهای اخیر قیمت نفت کمی بالا رفته اما تجربه سقوط قیمت آن هم زمانی که بودجه کشور با نفت 72 دلار بسته شده دوباره به مباحث مربوط به اقتصاد بدون نفت دامن زده است. در این میان صنایع معدنی جایگاه ویژه‌ای دارند چرا که بخش بزرگی از صادرات غیرنفتی کشور را تشکیل می‌دهند که در سال‌های اخیر نیز از رشد کمی برخوردار بوده است. ازآنجاکه این بخش از کمبود سرمایه‌گذاری، بهره بالای وام‌های بانکی، راندمان پایین و از همه مهم‌تر ارزش‌افزوده پایینی برخوردار است به نظر می‌‌رسد زمزمه‌‌های جایگزینی آن بایستی با دقت نظر بالایی دنبال شود تا زمینه اجرای این ایده به بهترین شکل ممکن فراهم شود. همچنین نبود نگاه کلان و شبکه‌ای به اقتصاد و عدم احساس نیاز به برنامه‌ریزی توسعه نبایستی چنین طرح و ایده ای را همچون بسیاری ایده های دیگر به محاق ببرد بلکه بایستی تا جایی که مقدور و ممکن است با برنامه ریزی حساب شده در این راستا گام برداشته شود تا پس از طی مراحل لازم که البته در مراحل اولیه بسیار دشوار به نظر می رسد در ادامه با تحقق چنین موضوعی کابوس اتکا ی کشور به نفت پایان پذیرد.
مختصات صنایع معدنی ایران
ایران در میان 10 کشور معدنی جهان از نظر ذخایر شناخته‌شده در کنار استرالیا، برزیل، ایالات‌متحده، روسیه، آفریقای جنوبی و چند کشور دیگر قرار دارد. با حدود جمعیتی برابر یک درصد جمعیت جهان هفت درصد ذخایر معدنی کشف‌شده دنیا در پهنه فلات ایران قرار دارند که این به معنی 68 نوع ماده معدنی غیرنفتی و حدود 57 میلیارد تن ذخایر بالقوه است. ارزش ذخایر معدنی کشور بیش از 770 میلیارد دلار تخمین زده می‌شود و بیش از 30 درصد ارزش بورس متعلق به معدن است. معادن  در سراسر کشوربه صورت گسترده وجود دارد ؛ معادن فلزی در استان‌های زنجان و خراسان رضوی، معادن سنگ‌آهن و زغال در استان‌های سمنان، کرمان، یزد، مازندران، معادن مس در استان کرمان، معادن سنگ لاشه در بیشتر استان‌ها به‌خصوص مرکزی، فارس، اصفهان و کردستان پراکنده است.
با افزایش میزان اکتشافات، تعداد معادن در سال‌های اخیر افزایش‌یافته به گونه ای‌که تعداد معادن فعال در سال 1384 برابر 3324 معدن بوده که این رقم در سال 1392 به 5300 و در پایان سال 93 تعداد معادن فعال کشور به 5400 معدن رسید (این رقم به‌جز معادن کوچک و کم اشتغالی مانند معادن بهره‌برداری شن و ماسه که در سال 93 تعداد آنها بالغ بر 3 هزار و 500 واحد بود). این افزایش فزاینده از اکتشافات نشان از بالا رفتن نیاز صنایع کشور به معادن دارد. به گفته جعفر سرقینی، معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت، ذخایر مواد معدنی چیزی بالغ بر 43 میلیارد تن  است.
گرچه حجم عظیمی از محصولات معادن در کارخانجات داخلی همچون کارخانجات فولاد (سنگ‌آهن) و صنعت ساختمان (گرانیت، آهک، ماسه و شن) مصرف می‌شود اما یکی از بزرگ‌ترین بخش‌های صادرات غیرنفتی ایران نیز به شمار می‌رود به‌گونه‌ای که در سال 1391 بالغ بر 40 درصد حجم و 16 درصد ارزش صادرات ایران به مقصد کشور چین را تولیدات معدنی تشکیل می‌داد. در سال 93 نیز 23 میلیون و 786 هزار تن صادرات بخش معدن به ارزش یک هزار و 500 میلیارد دلار رسید که با رشدی 23.8 درصدی نسبت به سال 92 همراه بود و حجم بالایی از آن به چین صادر شده است. در سال‌‌های تحریم کشور چین پایانه صادراتی محصولات معدنی ایران به شمار می‌رفت به‌گونه‌ای که به‌تنهایی 95 درصد از تولیدات صادرات معدنی ایران را می‌بلعید. از مجموع 27 میلیون تن کالای وارداتی چین از ایران بالغ بر 21 میلیون تن سنگ‌های فلزی شامل آهن، کروم، مس، سرب و روی بوده است.
فرآورده‌ای صادراتی یا زیرساخت صنعت داخلی
در شرایط حاضر نمی توان به بخش معدن، به‌عنوان بخشی از اقتصاد نگاه کرد بلکه بیشتر به‌عنوان منبع تولید  مواد اولیه‌‌ای که می‌تواند بخش صنعت را رونق بدهد به چشم می آید. دلایل زیادی برای این نگرش وجود دارد؛ یکی اشتغال اندک این بخش و دیگر ارزش‌افزوده اندک آن است. البته  به زودی باید به سمتی حرکت کرد که این نگرش تغییر پیدا کند، بخش معدن توسعه یابد و از خام فروشی صرف در این بخش حذر شود. در این سال‌ها با کاهش درآمدهای نفتی، کشور به‌سوی خام‌‌فروشی معادن رفته است اما این امر تنها راهکاری بوده برای توسعه صادرات غیرنفتی. به گفته محمدصادق مفتح، مشاور وزیر صنعت «به هر شکل باید کاهش وابستگی به‌ درآمدهای نفتی از یک نقطه آغاز شود، نمی‌توان انتظار داشت ابتدا به ساکن شاهد رشد زنجیره‌های پایین‌دستی کانی‌های معدنی کشور باشیم، اما تولید و صادرات این مواد خام می‌تواند انگیزه‌ای برای توسعه خوشه‌های صنعتی مرتبط باشد.»
این گفته‌ها در شرایطی عنوان می‌شود که سهم ارزش‌افزوده معادن کشور در تولید ناخالص داخلی در طول 25 سال گذشته تنها 0.85 درصد بوده است درحالی‌که سهم نفت در حدود 20 درصد و سهم صنعت به 12 درصد رسیده بود. صنایع خودروسازی و صنایع وابسته آن نیز 1 درصد از تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص داده بود. البته این نسبت در سال‌های گذشته افزایش یافت و سهم معدن از تولید ناخالص داخلی از 0/7 در سال 1386 به 1.2 درصد در نه‌ماهه سال 1393 افزایش‌یافته است. یکی از دلایل این سهم کم در تولید ناخالص داخلی علاقه مسئولان به صادرات خام این مواد است. در حالی که مواد اولیه عامل مهمی برای ایجاد بسیاری از صنایع در کشور است. نبود نقدینگی و آماده نبودن زیرساخت‌ها در فضای کسب‌وکار و نبود شفافیت مناسبات بخش خصوصی و دولت از جمله زیرساخت‌های دیگری است که این بخش را تهدید می‌کند. گرچه مسئولان وزارت صنعت و معدن از 29 میلیارد دلار فرصت سرمایه‌گذاری خبر می‌دهند که می‌تواند سرمایه‌های داخلی و خارجی را در شرایط پساتحریم به خود جذب کند، شرایطی ایده‌آل برای توسعه تمام بخش‌های تولید و صنعت از جمله معدن.
توسعه نباید کاریکاتوری باشد
بهمن الیاسی، مشاور وزیر صنعت و معدن و نماینده سابق مجلس شورای اسلامی حوزه معدن را در ساختاری وسیع و کلان می‌نگرد و اعتقاد دارد که منابع و ارزهای آزادشده باید صرف توسعه زیرساخت‌ها و تجهیزات شود تا صنعت کشور به‌صورت همگونی توسعه پیدا کند.
الیاسی در گفتگو با خبرنگار پیام ساختمان گفت: رشد اقتصاد نباید به‌صورت کاریکاتورگونه و ناموزون باشد.
وی در مورد توان جایگزینی کانی‌های معدنی در صادرات گفت: مشکل اقتصاد این است که گاه متوجه اقتصاد بخشی می‌شویم، همه انرژی را در این بخش هزینه کرده و سایر بخش‌ها را رها می‌کنیم. در دوره‌ای به سراغ تولید بنزین به هر قیمتی می‌رویم و در دوره‌ای دیگر به سراغ تولید محصولات پتروشیمی می‌رویم، گاه نفت همه برنامه‌های توسعه‌ای ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد و در زمانی دیگر که قیمت نفت پایین آمد به سراغ معادن می‌رویم.
وی با بیان اینکه توجه به یک‌بخش به قیمت بی‌اعتنایی به دیگر بخش‌ها تحقق می‌گیردافزود: مثال دیگر آن فولاد است، در دوره‌ای چنان به‌طرف تولید فولاد متوجه شدیم که تولیدات سنگ‌آهن ما حتی تکافوی نیازهای خودمان را هم نمی‌داد و نتوانستیم اقتصاد آن را هم تنظیم کنیم که قیمت سنگ‌آهن جوابگوی قیمت تمام‌شده فولاد باشد.
وی مشکلات معدن را در دو عامل نقص پیمایش سرزمین و عدم شناسایی کامل ظرفیت‌های معادن و سپردن کار معدن به افراد غیرمتخصص دانست و گفت: سال‌ها از این معادن از طریق انفجار استخراج می‌کردند و درصد بالایی از سنگ‌ها و کانی‌های پرارزش تبدیل به سنگ و ماسه می‌شد. در سال‌های گذشته، ازاین طریق معادن به یغما رفته است. شاید بهتر باشد که اگر نتوانستیم این معادن را به‌خوبی استخراج و به تولید انبوه برسانیم حداقل به آنها دست نزنیم و تخریب نکنیم.
وی با اشاره به اهمیت معدن افزود: این معادن به دلیل گستردگی در پدافند غیرعامل و به دلیل ارزش در تولید در توسعه صنعت و اشتغال نقش بسیاری دارند اما همان‌گونه که قبلاً ذکر کردم نباید به‌صورت تک‌وجهی آنها را در نظر گرفت و با برنامه‌ریزی بلندمدت و نه بر حسب اتفاق و بالا و پایین رفتن نرخ بشکه‌های نفت به طراحی اشتغال با توجه به توانمندی‌های و سرمایه‌های انسانی و غیرانسانی مبادرت ورزید.