معماری ایرانی را از چین بیاموزیم

شمار نشریه : 221

کد مطلب: 2856
برای ورود به هر حوزه‌ای شناخت لازم است و شناخت نیز به نوبه خود مستلزم وجود تعریف یا تعاریف روشن و دقیق از موضوع آن حوزه خاص است. برای معماری ایرانی – اسلامی تعریف خاصی وجود ندارد و این در حالی است که این نوع معماری به دلیل پیوند تنگاتنگ با هویت انسان ایرانی و نجات او از تعلیق و سرگردانی در میان آوار انواع و اقسام معماری‌های وارداتی، بی‌هویت و مغشوش روزگار حاضر نیاز به تعریفی دقیق و مسلم دارد.
از سوی دیگر مسكن به‌عنوان يكي از نيازهاي اساسي بشر اهمیت عمده‌اي در جوامع دارد و همواره موردتوجه صاحب‌نظران و دولتمردان بوده است. اين مسئله در كشور ما كه از جمعيت جوانی برخوردار است، اهميت ويژه‌اي مي‌يابد. به همين منظور دولت با اتخاذ سياست‌هايي اعم از مسکن مهر و اجتماعی گرفته تا نوسازی بافت‌های فرسوده درصدد تأمین مسكن حداقلي براي اقشار عمدتاً متوسط و ضعيف جامعه است. میزان ساخت‌وساز صورت گرفته در دوران‌های مختلف یک طرف ماجراست اما موضوع دیگر معماری ساخت و ساز است؛ بدین معنی که باید معماری و شکل ظاهری بناها به‌گونه‌ای باشد که علاوه بر سرپناه، آرامش را برای مردم به همراه داشته باشد.
انسان به دنبال آرامش
بی‌شک معماری‌ باید معرف شرایط جامعه باشد و به همین دلیل در هرکدام از شهر‌های بزرگ اروپا نوع خاصی از معماری را شاهدیم که منطبق با تاریخ سیاسی، اجتماعی و روحیات همان منطقه است؛ بنابراین به‌محض دیدن این شهرها و حتی بدون اینکه بدانیم به کدام منطقه پا گذاشته‌ایم، با دیدن ساختمان‌ها قادر خواهیم بود بخش‌هایی از فرهنگ، تاریخ، سیاست و آداب مردم را بازگو کنیم. سؤال این است که شهرها و ساختمان‌های ما تا چه اندازه معانی را منتقل می‌کنند؟ طبق نظر کارشناسان معماری معاصر ما از یک هویت مشخص و پایدار بهره نمی برد و هر کس به‌گونه‌ای ساختمانش را ساخته است، بنابراین معنایی را از فرهنگ و تاریخ چند هزارساله ما بیان نمی‌کند؛ شاید تنها چیزی که بتوان گفت هویت ساختمان‌های ما در حال حاضر در بی‌هویتی آن است و این نکته بیش از آن که طنز به نظر برسد،  تلخ و غم انگیز است. علاوه بر این انسان حاضر در کنار آسایش نیاز مبرمی به آرامش دارد و محیط ساختمان می‌تواند بخش زیادی از این آرامش را تأمین کند.
شتر گاو پلنگ معماری
کشورمان یکی از قدیمی‌ترین و غنی‌ترین دوره‌های معماری را داراست. آثار تاریخی موجود در جای‌جای ایران سندی دقیق و زنده بر اثبات این ادعاست. توجه به زیبایی ظاهری در کنار زیبایی داخلی، طراحی مناسب، محاسبات دقیق، فـرم درست پوشش، رعـایت مسائل فـــنی و عـلمــــی در ساختمان و ده‌ها دلیل دیگر این معماری را در ردیف زنده‌ترین و زیـبـاتـرین ســبک‌هـای معماری جهان قرار داده است و نام بسیـاری از آثار خلـق‌شده توسط مـعـماران شهـــیر ایــرانی در فهـرست آثار سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد قرار دارند. امـروز اما ساختمان‌های ما نه نشانی از آن معماری پخته همگام با اقلیم و فرهنگ دوران گذشته را دارد و نه تقلیدی موفق از معماری غربی است.
چرا معماری ما آشفته است
همانطور که ذکر شد، معماری ما در حال حاضر آشفته است، یک دلیل برای این آشفتگی را باید در حركت شتابان براي تأمین مسكن دنبال کرد كه بسياري از جنبه‌هاي ساختمان‌سازي مورد غفلت مردم و مسئولان واقع‌شده و به‌نوعی بعضي جنبه‌ها به دليل اينكه از اهميت كمتري براي مسئولان برخوردارند، مورد بی‌مهری واقع‌شده‌اند. يكي از اين عناصر معماری ساختمان است. عامل مهم دیگر برای آَشفتگی بصری،‌ جذابیت ساختمان برای سرمایه‌گذاری و البته سوداگری افسارگسیخته در آشفته‌بازار عدم نظارت و بی‌توجهی مسئولان و تصمیم سازان است که باعث شده هر کس در جامعه مدگرای امروز به دنبال چیزی متفاوت از دیگران برای جلب‌توجه باشد؛ خواه آن معماری با فرهنگ ما منافات داشته باشد یا خیر؛ بسياري از سازندگان و پيمانكاران و به‌ویژه كساني كه در زمينه بسازوبفروشی فعاليت مي‌كنند، سعي دارند براي نشان دادن ارزش كار خود و براي متمايز كردن ساختمان از ديگر ساختما‌ن‌ها،از نماي متفاوتي استفاده ‌كنند و از اين نظر چهره ناهمگوني را در مناطق و حيطه‌هاي مختلف به‌جا مي‌گذارند.
به عبارتي اين افراد براي اينكه بتوانند ساختمان خود را به قيمت دلخواه بفروشند، مجبورند چيزي متفاوت ازآنچه در ساختمان‌هاي همسايه ديده مي‌شود، ارائه كنند كه البته يكي از دلايل كسب اين سود كلان، مدگرايي‌هاي شهرنشينان و فقدان شناسنامه فني براي اطلاع از نحوه ساخت و ميزان مقاومت ساختمان است، در اين صورت خريدار معيار و ملاكي براي خريد ندارد و همه‌چیز در ظاهر متفاوت ساختمان خلاصه مي‌شود. بنابراین پنجره‌هایی می‌سازیم که به دلیل مغایرت با فرهنگ ایرانی که نمی‌خواهیم همسایه‌ها به داخل ساختمان مشرف باشند، به‌ندرت باز می‌شوند و فقط منبعی برای پرت انرژی خواهند بود. مثال دیگر اینکه سازندگان و مالکان سنگ سیاه را به‌شدت در نما و معماری ساختمان مورداستفاده قرار می‌دهند درحالی‌که این سنگ هیچ سنخیتی با فرهنگ ایرانی که سیاه در آن نماد عزاداری است، ندارد.
تا اینجای بحث گفتیم که معماری حال حاضر ما یک معماری بی‌هویت است که سنخیتی با فرهنگ و ارزش‌های ما ندارد اما سؤال این است که اگر مسئولان مربوطه از فردا سازندگان را ملزم به رعایت و احیای معماری ایرانی - اسلامی کنند، رویکرد مردم به آن چه خواهد بود؟.
اگرچه معماری ایرانی - اسلامی ما یکی از سبک‌های پخته و اصیل است اما نباید این نکته را از نظر دور داشت که معماری باید پا به‌پای تحولات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی حرکت کند؛ چراکه علاوه بر مصالح و تکنولوژی‌های نوین، فرهنگ، اقتصاد و سایر وجوه زندگی انسان تغییریافته است. بنابراین باید با استفاده از مصالح مدرن در پی حفظ ریشه‌های اصیل این معماری که منطبق بر نیاز‌ها و روحیات ایرانی‌هاست، باشیم؛ همان کاری که دیگران در مورد بخش‌هایی از معماری ما انجام دادند و در ساختمان‌هایشان به کار گرفتند. در خبرها آمده بود چینی‌ها به دلیل استفاده از المان‌های معماری ایرانی در دکوراسیون خود در اکسپوی 2015 میلان موفق به دریافت عنوان جایزه برتر در این رویداد مهم شدند، این در حالی است که امروز شاهدیم نه در مقررات ملی ساختمان و نه هیچ جای دیگری در آیین‌نامه‌های ما مشخصه‌های معماری ایرانی - اسلامی که با دنیای امروزی هماهنگ باشد، تدوین‌نشده و شعار اسلامی - ایرانی جز با تدوین اصول امکان‌پذیر نیست.
فرهنگ‌سازی و آگاهی درست بسیار حائز اهمیت است. در شرایط حاضر قطعاً هرزمانی که سخن از این معماری به میان بیاید، تصور دقیقی از آن وجود ندارد، بنابراین لازم است ساختمان‌هایی مدرن با تلفیق معماری ایرانی - اسلامی طراحی شوند و از طریق صداوسیما در قالب برنامه‌های مختلف در معرض دید مردم قرار گیرند.
مسئله دیگر در اجرا و استفاده ازمعماری ایرانی – اسلامی، اقتصاد است. امروز اجرای بیشتر ساختمان‌های ما بر اساس طراح‌های از پیش تعیین‌شده دفاتر طراحی است و طراحان خودشان را برای طرح‌های مناسب به‌زحمت نمی‌اندازند؛ قطعاً چنانچه کسی معماری متمایز با آنچه در حال اجراست، طلب کند، باید مبلغ بالایی برای طراحی آن هزینه کند؛ این افزایش هزینه در جامعه کمیت‌گرای ما می‌تواند باعث فاصله گرفتن از این معماری شود. بنابراین مسئولان و دست‌اندرکاران حوزه معماری که بعضا به رواج معماری ایرانی - اسلامی می اندیشند و می پردازند خوب است که تمهیداتی در نظر بگیرند نظیر اینکه طرح ها، نقشه‌ها و یا پروانه‌های چنین ساختمان‌هایی مطابق با سلیقه عمومی جامعه و بنا به نیاز زمانه و در فرصت و پروسه زمانی کوتاه صادر شود و هم چنین برای سازندگان  آن ها همه گونه امکانات و با شرایطی سهل و آسان یاب در نظر گرفته بشود تا میل و رغبت انسان ایرانی برای دست یابی به معماری بومی و ایرانی- اسلامی به وجود بیاید و اشاعه پیدا کند. .