نشریه شماره   161   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

گردشگری جنگ در ایران


گروه معماری و دکوراسیون: : به عقیده کارشناسان فعال در بخش جهانگردی، گردشگری سیاه در دوران پست‌مدرنیسم به یکی از قطب‌های پرطرفدار و رایج گردشگری تبدیل شده و هر روز بر تعداد علاقه‌مندان به این نوع گردشگری افزوده می‌شود. گردشگری سیاه یا تلخ به بازدیدها و سفرهای سازماندهی‌شده‌ای گفته می‌شود که از مناطق مصیبت‌دیده و شهرهایی صورت می‌گیرد که در معرض بلایای طبیعی مانند زلزله، سونامی، سیل و... قرار گرفته یا آثار جنگ، حملات تروریستی و... در آنها واقع شده یا مکان‌هایی که به دلایل غیرطبیعی، احساس ترس، هیجان و کنجکاوی گردشگر را برای بازدید فرامی‌خواند. هدف از این مطالعه، بررسی پتانسیل‌های کارآفرینی در بخش گردشگری با تأکید بر گردشگری جنگ در ایران است. با توجه به نو بودن این نوع گردشگری و کمبود منابع برای جمع‌آوری اطلاعات، بیشتر از منابع مختلف انگلیسی استفاده شده که توسط نویسنده ترجمه شده و این خود از دشواری‌های تحقیق بود. تمرکز این تحقیق بر پتانسیل‌های کارآفرینی بخش گردشگری در حوزه‌ گردشگری جنگ است. نتایج این تحقیق نشان داد که به دلیل تنوع فرهنگی- طبیعی و نتیجتاً تنوع باورها و عقاید و پتانسیل بالای توسعه‌ گردشگری جنگ در ایران، کارآفرینی به شکلی گسترده در این منطقه صورت می‌گیرد،اما افزایش کارآفرینی در حوزه‌ گردشگری جنگ در روند توسعه در وهله‌ اول نیازمند انتخاب نوعی سرمایه‌گذاری و راهبرد اقتصادی ویژه در این بخش است. مونا زیدی، دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت گردشگری پاسخگوی سوالات پیام ساختمان در این زمینه است:

چه ضرورتی برای توسعه گردشگری جنگ در ایران وجود دارد ؟

نیاز به گردشگری جنگ در ایران، همچون نیاز به سفرهای ارزان‌قیمت در ایران است که خود راهش را پیدا کرده است. ضمن اینکه نیاز شدید مردم به سفرهای ارزان‌قیمت در کشور مسجل گردیده، اما تاکنون هیچ‌گونه برنامه‌ عملیاتی برای پاسخ به این خواسته معرفی نشده است. متقاضیان سفر و گردشگری، همچنان تور کشورهای خارجی را ترجیح داده و در صورت سفرهای داخلی، چادر خوابی یا اقامت در ویلاهای اجاره‌ای به جای هتل را ترجیح می‌دهند. مسافر خواسته‌ خود را منعکس کرده است، این مسئولان یا بنگاه‌های عرضه‌کننده هستند که باید برنامه‌هایی برای تأمین خواسته‌های این گروه از مسافران معرفی نمایند.

پتانسیل کارآفرینی در بخش گردشگری جنگ را چگونه می‌بینید ؟

متأسفانه هنوز گردشگری سیاه در ایران جز در مورد گردشگری جنگ مورد مطالعه قرار نگرفته است. حتی در مورد گردشگری جنگ نیز آمار دقیقی از اشتغال‌زایی در این زمینه وجود ندارد، اما واضح و مبرهن است که موزه‌های عبرت و موزه‌های شهدا در جای‌جای ایران بازگشایی شده و این خود سبب اشتغال حداقل در بخش‌ موزه‌داری شده است.

از صدها هزار داوطلبی که هر ساله مشتاق «زیارت» و حضور در مناطق جنگی هستند، نمی‌توان انتظار داشت که منتظر برنامه‌ریزی تورهای تخصصی با اصول و استاندارد علمی بنشینند تا آن‌ها را عازم این سفرها کنند. به نظر می‌رسد آنان بهتر از همه با اراده و عمل خود راه را نشان داده‌اند

از سوی دیگر، در مناطق جنوبی ایران که گردشگری جنگ رونق بالایی دارد، می‌توان کارآفرینی، اشتغال و تولید را از طریق درآمدزایی در بخش‌های مختلف مشاهده کرد. از جمله تولید محصولات مرتبط با جنگ تولید و فروش صنایع‌دستی منطقه و فروش در بازارهای محلی در مناطق گردشگری جنگ، ایجاد بازارهای محلی در مناطق مورد بازدید واقع‌شده، تولید محصولات مذهبی در این مناطق و ایجاد اشتغال در زمینه‌ حمل‌ونقل در این مناطق.

مناطق گردشگری جنگ چه منافع مادی و معنوی برای کشور دارد ؟

تأکید بر اهمیت گردشگری جنگ در ایران از آن جهت است که به دلیل وقوع جنگ تحمیلی 8 ساله از سوی ابرقدرت‌های جهان در ایران، پتانسیل این نوع گردشگری بیش از هر زمان دیگری در ایران دیده می‌شود. دست‌اندرکاران و به ویژه کارآفرینان بخش گردشگری باید توجه داشته باشند که پتانسیل قوی برای گردشگری جنگ در ایران موجود است و با تشخیص «مدیریت در محدودیت» می‌توان بهره‌برداری مناسبی از این فرصت حاصل کرد. علاوه بر آن در صورتی که زیرساخت‌های لازم نیز هرچه سریع‌تر در این مناطق محروم آماده گردد، نعمت‌های درآمد، اشتغال‌زایی، تولید محصولات جنگی و محلی، تولید بیشتر صنایع‌دستی محلی و ایجاد بازارهای محلی گردشگری جنگ می‌تواند توسعه‌یافتگی و رشد اقتصادی این مناطق را موجب گردد.

برای بهبود وضعیت گردشگری جنگ چه باید کرد؟

افزایش علاقه‌مندی گردشگری جنگ در ایران، از پیشرفت‌های ناگزیر عصر حاضر است. حضور گردشگران در این مناطق ضمن بهبود اشتغال و تولید و در نتیجه کارآفرینی می‌تواند اقتصاد گردشگری منطقه را نیز بهبود ببخشد. به همراه این بهبود اقتصادی، شرایط برای بازسازی مناطق آسیب‌دیده فراهم و حتی در مواردی به دلیل توجه گسترده‌ جامعه انسانی به آن حادثه، سریع‌تر و آسان‌تر می‌شود.

انتظار می‌رود کارآفرینی در زمینه‌های زیر در بخش گردشگری جنگ نقش عمده‌ای داشته باشد:

1. خدمات رفاهی و اقامتی (هتل، متل، کمپینگ‌های موقت و زائرسراها و...)

2. انواع خدمات پذیرایی (رستوران و رستوران‌داری، سالن غذاخوری، تالارهای بین راهی و...)

3. بخش حمل‌ونقل (بنگاه‌های کرایه‌ اتومبیل و تسهیلات زیربنایی و...)

4. بیمه‌ گردشگران (بیمه‌ زائران مناطق جنگی، بیمه‌ موزه‌ها و...)

5. صنایع‌دستی و سوغات محلی و بومی

6. بازاریابی و تبلیغات (امور مشاوره‌ای، بازارشناسی و خدمات اینترنتی و گردشگری مجازی)

7. منابع انسانی (راهنمایان و مبلغان مذهبی و...)

با توجه به علاقه‌ روزافزون به این گردشگری، می‌توان امیدوار بود با مدیریت درست این نوع گردشگری و به‌کارگیری مدیریت کارآفرینی و درآمدزایی این بخش، قسمت زیادی از خسارات وارده را جبران کرد اما نباید فراموش کرد این خطر نیز وجود دارد که به دلیل حساسیت در این نوع گردشگری، در آشوب نیروهای مختلف سیاسی، اجتماعی و رسانه‌ای، ابعاد مسئله به نحوی مورد سوءاستفاده قرار گیرد. چنانکه بارها شاهد بوده‌ایم رسانه‌های خارجی با جهت‌گیری‌های سیاسی پس از روی دادن بلایای طبیعی در ایران یا مانورهای غیرمنطقی درباره‌ حوادث احتمالی رخ داده در گردشگری جنگ، سعی در برگرداندن ورق به نفع خود و سوءاستفاده از احساسات میهن‌پرستانه‌ مردم داشته‌اند.

لذا به طور کلی در راستای توسعه‌ گردشگری سیاه در ایران می‌توان از فاکتورهای متعدد که در این زمینه تأثیرگذار هستند( مانند نیروهای سیاسی، اجتماعی و رسانه‌ای) در جهت افزایش میل به این بخش استفاده کرد اما نباید از نظر دور داشت که مدیریت چنین مکان‌هایی با توجه به تهدیدات ذکرشده از حساسیت خاصی برخوردار است. هر چند نباید فراموش کرد که در پس هر تهدیدی، فرصتی نهفته است که با مدیریت مدبرانه و قاطعانه می‌توان از این فرصت به نفع توسعه‌ هر چه بیشتر این گردشگری نوظهور استفاده کرد.