هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   220   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

چرا معماری مدرن نداریم؟

کد مطلب : 2757
از آغاز عصر مدرن، معماری نیز به قلمروهای جدیدی گام نهاده و اشکال سنتی را دستخوش تغییر و تحول نموده است تا حدی که حتی معماری مساجد نیز از این قاعده مستثنا نبوده و در برخی از کشورها، متأثر از معماری مدرن، جامه‌ای نو به تن کرده است. بااین‌همه به گفته عموم معماران و کارشناسان، ما از زمان قاجار تاکنون، خوب یا بد، معماری نداشته‌ایم. اکنون مطالبه بسیاری افراد، از هنر معماری به این حد تقلیل پیداکرده که نمای ساختمان‌ها را ساماندهی کند! درحالی‌که مشکل امروز ما در معماری، نما نیست. مشکل نبود تفکری زاینده و پویاست تا با اتکا به دانش زمانه، سنت گذشته را نو و به‌روز کند. «ایجاد معماری» حداقل سه‌پایه اساسی دارد. نخست امر فراموش‌شده‌ای‌ به نام مبانی نظری؛ چرا که برای انجام هر کاری باید پایگاهی فکری داشت که امروزه در معماری با فقدان آن مواجه هستیم. همچنین معمار باید به علوم ساختمانی مسلط باشد. نکته مهم دیگر سنت معماری است که در نتیجه تجربه به‌وجود می‌آید.
مرکز تحقیقات معماری
متأسفانه مبانی نظری معماری ما متولی ندارد و معلوم نیست در کجا باید این مسائل کار شود. اگر روزی پژوهشگاه‌هایی که ظاهراً باید این‌گونه کارها را انجام دهند، تصمیم به فعالیت جدی گرفتند شاید بد نباشد در پی پاسخ به این سؤال باشند که چگونه می‌توان سنت معماری را با توجه به نیازهای روز و عرف جاری، روزآمد کرد. در این بین «عرف» مبنایی بسیار مهم است. چرا که سنت معماری ما ریشه در عرف زمان خود داشته و با تغییر شرایط و روزگار، آنچه «عرف» بود دگرگون‌شده و ما امروزه عرف و معروف دیگری داریم؛ لذا به معماری نیاز داریم که ضمن استفاده از دانش روز، با عرف امروزمان سازگار باشد.  درگذشته عرفی رایج بود که ریشه عرفان داشت. به همین دلیل در و پنجره‌هایی مختلف نوعی وحدت و شباهت باهم
داشت که ریشه در عرف آن زمان داشته است.
رابطه مدرنیته و معماری
اگر معماری ایران را به دو دوره تقسیم کنیم؛ دوره اول پیش از اسلام و دوره دوم همزمان با دوره اسلامی است به نهصد سال قبل بازمی‌گردد. در هر دو دوره معماری ما وضعیت بسیار خوبی داشت. افول معماری از دوره رضاخان آغاز شد. غربی‌ها توانستند از تجربه گذشته خود در معماری استفاده کنند و در عرصه معماری مدرن، با استفاده از مبانی معماری گذشته‌شان حرفی برای زدن داشته باشند؛ اما آغاز مشکلات معماری ما زمانی است که پس از انقلاب صنعتی معماری مدرن وارد عرصه می‌شود معماری ایرانی حرفی برای گفتن ندارد. در این زمان نتوانستیم مبانی نظری معماری خودمان را پالایش و نحوه استفاده از مبانی گذشته و تکنیک‌های معماری گذشته را در معماری امروزمان پیاده کنیم. اکنون در معماری ایرانی با دو تفکر روبه‌رو هستیم: تفکری که درجا می‌زند و حافظ سنت است و دوست دارد آن را همه‌جا تکثیر کند و تفکری دیگر که وارداتی و مدرن است. جای تفکر سوم در معماری ایرانی خالی است. این تفکر باید از مبانی نظری معماری ایران استفاده کند و متناسب با نیاز ایران امروز در جهت معماری و شهرسازی حرکت کند.
نو به نو شدن
به گفته کارشناسان، معماری ایرانی ظرفیت‌های زیادی برای خلاقیت و نو به نو شدن دارد. در این خصوص، استادی خاطره‌ای تعریف می‌کرد که بسیار آموزنده است: در یک کنفرانس معماری، سخنران خارجی درباره تکنیک‌های معماری ایرانی در گذشته صحبت کرد و بر لزوم اجرای آن در معماری امروز تأکید داشت. از او دلیل این علاقه را پرسیدیم و او پاسخ داد که در اکسپوی معماری پکن که به‌عنوان اکسپو شماره یک دنیا شناخته شده، درعین‌حال که معماری ما مدرن بود ولی از مبانی نظری معماری ایران استفاده کرده‌ایم.
با این همه باید به خاطر داشت که معماری به‌سرعت بومی نمی‌شود. حداقل زمانی برای بومی شدن معماری یک‌صد سال است. امروزه از زمان تأثیر انقلاب صنعتی بر معماری در دنیا حدود یک‌صد و پنجاه سال می‌گذرد، ما نسل جدیدی از معماران جوان و باهوش معماری تربیت کرده‌ایم؛ نسلی که سنت معماری ایرانی و اسلامی را می‌شناسد، عرف روز را می‌داند و به ابزار و فناوری روز دنیا مسلط است. ولی با توجه به اینکه هنر معماری زاییده تفکر است و تا روزی که بنیان‌های فکری ما تغییر نکند، معماری تغییر نخواهد کرد. به‌عنوان‌مثال از زمان سلجوقی تا به امروز شکل و شمایل و معماری مساجد تغییر نکرده، چرا که تفکر تغییر نکرده است. درصورتی‌که در اروپا، کلیساها را مانند چند قرن قبل نمی‌سازند بلکه کلیسایی می‌سازند که با نیازهای مسیحی مدرن امروز هماهنگ و سازگار باشد. مساجد امروز ما کمتر نیاز مسلمانان امروز را برآورده می کنند..
دانشگاه مدرن
یکی از بهترین مکان‌هایی که معماری مدرن می‌تواند خودش را بی‌هیچ، یا با کمترین گیر و گرفتاری نشان دهد، ساختمان‌ها، محوطه‌ها و مجتمع‌های دانشگاهی است؛ اما متأسفانه با وجود هزینه بسیار زیادی که صرف ساخت دانشگاه‌ها می‌شود اما کمتر اثری از معماری مدرن در آنها دیده نمی‌شود. این در حالی است که معماری دانشگاه‌های بنام دنیا، یکی از وجوه بسیاری قوی و معرف آنهاست. دانشگاه می‌تواند از نظر هنر معماری مکانی بسیار دیدنی و حتی معرف آن دانشگاه از نظر علمی باشد. به‌عنوان‌مثال دانشگاه تهران امروزه در سطح جهانی با معماری خاص خود شناخته شده است ولی دانشگاه آزاد اسلامی در سراسر کشور بیش از 14میلیون مترمربع زیربنا را به خود اختصاص داده که تنها شعبه واحد بندرعباس آن بنای زیبا و ماندگار محسوب شده و به نام زیباترین دانشگاه جهان اسلام به ثبت رسیده است.
کلام آخر
این روزها شهرهای ما پر شده از ساختمان‌های بلند و کوتاه ؛ بی‌هیچ نشانه و هویتی که به ما بگوید این ساختمان به کجا تعلق دارد؟ اگر ساختمانی از گزند حوادث روزگار در امان بماند و 200 ساله شود، مردم آینده با دیدن آنچه برداشتی از احوال و عرف ما خواهند داشت؟ آیا همان‌قدر که ما از دیدن بناهای گذشتگان لذت می‌بریم و از زیبایی‌هایش شگفت‌زده می‌شویم، آنها نیز چنین حالی پیدا خواهند کرد؟ عرف و سلیقه‌مان را تحسین می‌کنند یا به کج‌سلیقگی‌مان انتقاد می کنند؟ و اگر چنین پیش رود، چه اتفاقی برای آینده معماری ایران خواهد افتاد؟ شاید اولین راهی که به ذهن می‌رسد، کمک دولتی در جهت اعمال قانون باشد که سازندگان بناهای «معاصر» مجبور شوند به «عصر مدرن» در معماری بناهایشان توجه بیشتری داشته باشند؛ اما اگر دولت‌ها هم به لزوم برخورداری از یک معماری منطقی و مدرن بی توجه باشند، آن وقت تکلیف چه خواهد بود؟.