هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   220   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

فناوری در معماری معاصر ایران

کد مطلب : 2758
علیرضا عظیمی
از زمان امپراتوری روم که ویتروویوس معماری را حاصل سه جزء استحکام، قابل‌استفاده بودن و شعف می‌دانست تا به امروز، فناوری جزء لاینفک زندگی بشر بوده است.
اما جایگاه و نقش فناوری در معماری معاصر به چه میزان است؟ در مجموعه یادداشت‌هایی که بدین منظور به چاپ خواهد رسید، ابعاد این مسئله را شکافته و سعی می‌کنیم آینده این موضوع را تدقیق نماییم:
باب سوم: فناوری در معماری معاصر ایران
همان‌طور که در یادداشت نخست بدان اشاره شد، معماری ایران، از دیدگاه محمدکریم پیرنیا، معماری ابداع فرم‌های جدید و پیشرفت سازه در معماری بوده است. همچنین در یادداشت دوم به این موضوع اشاره کردیم که فناوری در معماری بومی (در سرتاسر جهان) محدود به سازه ساختمان بوده است؛ اما این یادداشت به برخورد معماری معاصر ایران با موضوع فناوری اختصاص دارد.
فناوری، به معنای معاصر آن، نخستین بار در دوران قاجار وارد معماری ایران شد. تا قبل از آن فناوری‌های بومی ایرانیان و دانش آنان به‌صورت مقطعی توانسته موجبات فخر و مباهات مردم این سرزمین را فراهم آورد؛ اما در این دوران، شکست‌های نظامی پی‌درپی ایرانیان منجر به عقد قراردادهای ننگین یک‌سویه گردیدکه دراین‌بین مسئولین کشوری متوجه عقب‌افتادگی شدید ایرانیان شدند و فراگیری علم و فناوری از اروپائیان را به‌عنوان راه‌حل دیدند. در همین رفت‌وآمدها، فرم ساختمانی بناها، به اصرار کارفرمایان فرنگ‌رفته دچار تغییر و تحول شد، اما این تغییرات به بعضی المان‌های معماری و تزئینات بنا محدود می‌شد. آهن سفید به‌عنوان پوشش بام و چدن جهت ساخت ستون و نرده برای نخستین بار در این دوره به کار رفت. تا قبل از این اتفاقات بناها با شکل و فنون سنتی ساخته می‌شدند. در ادامه شاهد بناهای تلفیقی بین سنت و سبک نئوکلاسیک اروپایی (که در آن دوران معماری روز جهان قلمداد می‌شد) می‌باشیم. نهایتاً در ادامه این جریان شاهد مجموعه باغ و عمارت معیرالممالک در 1290 خورشیدی می‌باشیم که نخستین بنای ایرانی دارای ظاهر تمام نئوکلاسیک بوده است. متأسفانه این بنا تخریب‌شده و از میزان نفوذ غرب بر ساختار و سازه این بنا اطلاعی در دست نیست اما احتمال اثربخشی بر سازه بنا، بسیار اندک است؛ زیرا 13 سال بعد، کاخ ملیجک به‌عنوان آخرین بنای عصر قاجار ساخته‌شده است که ظاهری کاملاً غربی داشته ولی ساختار آن ایرانی بود. بنابراین در این دوره، فناوری محدود به تزئینات و نماهای ساختمانی بوده است.
در دوران پهلوی نخست، با اعمال سیاست‌های دولتی، شاهد ورود معماران فرنگی به داخل کشور هستیم. این معماران ضمن طراحی و ساخت بناهای سفارشی دولت، جایگاه معماران سنتی را تا حد بنای ساختمان کاهش دارند. بااین‌حال در این بناها به علت وجود استادکار ماهر شاهد کیفیت مطلوب اجرای جزئیات معماری هستیم. سیستم‌های ساختمانی جدید و فناوری‌های وارداتی که پیش‌ازاین در عمارت شمس‌العماره در دوره قاجار، قدرت خود را در ساخت بناهای متفاوت نشان داده بود، بار دیگر در این دوران خودنمایی می‌کند. در این دوران برای نخستین بار تکنیک بتن مسلح و آهن با تأخیر 130 ساله‌ای وارد ایران شد. این در حالی بود که در روستاها هنوز بناها خشتی بود و اکثر بناهای عادی با دیوارهای آجری شکل می‌گرفتند. بااین‌حال کیفیت بناهای ساخته‌شده در این دوران به دلیل فوق‌الذکر و به علت مدیریت و دقت بالا، بسیار تحسین‌برانگیز هستند. بناهای این دوران هنوز کار می‌کنند. این روند با بروز جنگ جهانی متوقف شد و پس از جنگ نیز تیرآهن با آجرچینی ساده سیستم حاکم ساختمان‌سازی در معماری می‌گردد که تاکنون نیز ادامه داشته است!
در دوران پهلوی دوم، با تأکید بر امر مسکن‌سازی شاهد ورود سیستم‌های پیش‌ساخته در کشور هستیم. در این دوران با اجرای کارخانه‌هایی که حکم زیرساخت را دارند چرخه صنعتی‌سازی معماری تا حدی کامل می‌شود و مجموعه‌های عظیم مسکونی همچون شهرک اکباتان تهران با همکاری مشاورین و معماران خارجی ساخته می‌شود. می‌توان به نحوی علت شتاب در ساخت‌وساز کشور را در این دوران پول سرشار از فروش نفت، مدیریت صحیح بر سرمایه و صنعتی‌سازی معماری نامید. در این دوران شاهد ساخت بناهایی چون میدان آزادی، ساختمان وزارت کشور، استادیوم آزادی و... هستیم که همگی نمادی از فناوری‌های بالای دوران خود را به همراه دارند.
متأسفانه پس از انقلاب و به علت تجاوز غافلگیرانه رژیم بعث عراق، کشور از روند عادی رشد خود خارج شد و مردم و دولت تحت‌فشار قرار گرفتند. در این دوران، بعضی از زیرساخت‌های کشور تخریب شدند و در نتیجه جریان رشد فناوری کند و بعضاً متوقف شد؛ بااین‌حال بناهایی با نبوغ رزمندگان اسلام ساخته شد. اکثر این بناها در خدمت جبهه‌های نبرد حق علیه باطل بودند. ازجمله این بناها ساخت پل بعثت به طول 14 کیلومتر بر روی آب‌های خروشان اروند می‌باشد. در این دوران شاهد رشد نوابغی چون بهروز پورشریفی و شهید تفت‌چی هستیم که با ارائه راه‌حل‌های ابتکاری، بحث فناوری در معماری را تا حد زیادی متحول نمودند. اینان قطعاً قاعده فناوری برای معماری را به چالش کشیدند و آن را تا حد خلاقیت فناورانه برای معماری ارتقا دادند.
پس از جنگ، با رشد و شتاب‌گیری بیشتر کشور، شاهد تغییراتی در حوزه فناوری می‌باشیم؛ اما اثر این فناوری‌ها بر معماری و معماران آن‌گونه که باید نیست. متأسفانه در این دوران فناوری بجای کمک به معماری، بلای جان آن گشته است. ورود بدون نظارت مصالح غیراستاندارد، عدم نظارت بر مصالح و فناوری‌های وارداتی و بدتر از همه، مدگرایی در این زمینه منجر به کاهش کیفیت معماری شده است. البته در این بین بناهایی هستند که به‌واسطه تجربه و تعهد کاری معماران خود، از فناوری بهره کافی و مناسب می‌برند. در حالی سازه بتن‌آرمه در کنار اسکلت آهنی، سیستم غالب سازه‌های ایران شده است که نظارتی بر کیفیت آنها در عمل انجام نمی‌پذیرد. در شهرهای دور از پایتخت این موضوع بسیار وخیم‌تر و نگران‌کننده‌تر می‌باشد. فناوری باعث ساخت خانه‌های هوشمند و بناهایی با فناوری بالا می‌گردد اما در ایران فرهنگ‌سازی در این زمینه هنوز کامل نشده است. جمع‌بندی آنکه در دوران پس از انقلاب، معماری فناورانه مختص به بناها و سازه‌های خاص و بعضاً سلیقه‌های ها-تک جامعه شده است.
نسل جدید معماران ایران، ضمن آشنایی بیشتر و علمی‌تر با مقوله فناوری معماری، در طراحی و اجرای آثار خود آن را به کار بسته و شاهد کسب رتبه‌های ملی و بین‌المللی توسط آنها هستیم. در باب بعدی این مجموعه مقالات، به معرفی چند معمار برجسته ایرانی در حوزه معماری، با تمرکز بر معماری معاصر ایران می‌پردازیم.