نشریه شماره   216   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

فناوری در معماری نانو معماری جدید را رقم خواهد زد (قسمت اول)

کد مطلب : 2288
علیرضا عظیمی
از زمان امپراتوری روم که ویتروویوس معماری را حاصل سه جزء استحکام، قابل‌استفاده بودن  و شعف  می‌خواند، تا به امروز،  فناوری جزء لاینفک زندگی بشر بوده است.اما جایگاه و نقش فناوری در معماری معاصر به چه میزان است؟در مجموعه یادداشت‌هایی که بدین منظور به چاپ خواهد رسید، ابعاد این مسئله را شکافته و سعی می‌کنیم آینده این موضوع را تدقیق نماییم.
باب اول: فناوری و معماری
تاریخ معماری، تاریخ بشریت است.زمانی که تاریخ معماری را بررسی می‌کنیم،درواقع تاریخ سیر پیشرفت فناوری در اختیار بشر را بررسی می‌کنیم.این فناوری بود که ساخت سازه‌های متعالی دوران باستان را ممکن ساخت.مصالح نوین و فناوری‌های پیشرفته معماری مدرن را متولد کردند و امروز،این فناوری است که بشر را به فکر ساخت سازه‌های پایدار،شهرهای ایمن و سیستم‌های کارآمد حمل‌ونقل انداخته است.پس از حل تمام این مشکلات بنیادین بود که بشر به فکر مفهوم آفرینی برای بناها افتاد.بناها را به یاد عزیزان ازدست‌رفته، همچون نمادی والا ساخت و نمادپردازی کرد. پس از فناوری بود که الگوهای پلانی در معماری سازمان یافتند و مفهوم محرمیت وارد معماری شد. همان‌گونه که انقلاب صنعتی،موجب ساخت آهن و شیشه‌های جام شد و معماری مدرن به وجود آمد،در آینده‌ای نه‌چندان دور نیز فناوری‌های نانو و مصالح هوشمند، معماری جدیدی را رقم خواهند زد و پس‌ازآن دوباره مفاهیمی جدید. این موضوع درست است که در پس هر اختراعی آرزویی قرار دارد، اما در معماری به لحاظ کاربردی بودن، این اختراعات هستند که آرزوها را می‌سازند. فناوری از سویی، بر اقتصاد معماری نیز مؤثر است.
اقتصاد معماری در ایران ازجمله دلایل افول یا پیشرفت یک پروژه معماری است.این موضوع در سطح جهان کمابیش گسترده است و فناوری تمام عرصه‌های معماری را فتح نموده است.سرعت رشد چشمگیر معماری معاصر، به علت انرژی‌ای است که فناوری‌های نوین به رگ های آن تزریق نموده است.
اگر بتوانیم سیر اثربخشی فناوری در حوزه‌های مختلف معماری را بخصوص در فرایند طراحی معماران معاصر به صورتی علمی و مدون پژوهش نماییم، بی‌شک می‌توانیم روند این جریان را در آینده مشخص نماییم. با بررسی تجارب جهان معاصر و مقایسه تطبیقی آنان با خویش نیز، این پیش‌بینی تدقیق می‌گردد.
نخستین تحلیلگر مبانی معماری ایران
در مبانی نظری معماری ایران، آنکه نخستین بار، مبانی معماری ایران را از گزارش‌های باستان‌شناسی جدا کرد و تلاش کرد این معماری را تحلیل نماید، پیرنیا بود. محمد کریم پیرنیا در کتاب سبک‌شناسی معماری ایران، اقدام به سبک بندی معماری ایرانی نموده است.اگرچه ملاک پیرنیا برای نام‌گذاری سبک‌ها اساساً حکومت‌های حاکم بر فضای کشور(مانند پارسی،پارتی) و یا محل ظهور و اوج‌گیری سبک موردنظر او(همچون اصفهانی و آذری) بوده است،اما گویا این سیر پیشرفت فناورانه بوده که سبک‌های مدنظر وی را ساخته است.او با بررسی نمونه‌های موردی متعدد در سطح کشور و بررسی فناوری‌های به کار گرفته‌شده در بناها، اقدام به دسته‌بندی آنها نموده است.ملاک پیرنیا برای سبک بندی معماری ایران، تغییرات رخ‌داده در فرم بناها بوده که قویاً به فناوری زمانه اشاره دارد.
ایجاد موجی در فضای فناوری معماری
پس از پیرنیا، آنکه به معنای واقعی برای باری دیگر موجی در فضای کشور به راه انداخت و نگاه‌ها را متوجه موضوع فناوری در معماری نمود، یکی از منتخبین چهره‌های ماندگار این رشته بود.
محمود گلابچی، استاد دانشگاه تهران، با انتشار کتب تألیفی و ترجمه خود، سعی در به راه‌اندازی جریانی سازه محور در معماری ایران داشت.علی رغم انتقادات زیادی که به وی در مورد نحوه انجام این کار یا شرح وظایف معمار به‌عنوان هنرمند یا بعضا حتی تحصیلات وی می‌شد، کار او بسیار مؤثر افتاد.او همچنین، با همکاری دانشجویان مباحثی در باب نانو در معماری و معماری دیجیتال مطرح ساخت. وی بارها در دفاع از این اندیشه‌ها در محافل علمی اقامه دلیل نموده است.گلابچی تربیت‌کننده صدها دانشجوی مستقیم و غیرمستقیم است که فناوری‌های نوین در معماری را به‌عنوان محور طراحی‌های خود می‌دانند.
دانشگاه پیشرو در زمینه فناوری معماری
دانشگاه تهران متعاقباً در این زمینه پیشرو بود.این دانشگاه ابتدا رشته‌های فناوری معماری(که در گذشته تکنولوژی معماری خوانده می‌شد) و انرژی معماری و مدیریت پروژه را تأسیس کرده و در مقطع کارشناسی ارشد اقدام به جذب دانشجو نمود. این رشته‌ها بعدها در مجموعه هنرهای ساخت و معماری تعریف شدند.فناوری معماری نیز به گرایش‌های معماری بایونیک و معماری دیجیتال تقسیم شد.این رشته‌ها در مقاطع دکترا نیز اقدام به جذب دانشجو نمودند. این دانشگاه سپس با تأسیس قطب علمی فناوری معماری در پردیس هنرهای زیبا، باعث تغییر جهت معماران جوان به سمت فناوری‌های نوین،بخصوص سازه‌های نوین گردید. شوراي قطب‌های وزارت علوم، تحقيقات و فناوري بر اساس اساتيد، مقام‌ها، توانایی‌ها و رتبه‌ها، «قطب علمي فناوري معماري» دانشگاه تهران را بارها به‌عنوان بهترین قطب علمی کشور معرفی کرده است. اكنون قطب علمى فناورى معمارى دانشگاه تهران به‌عنوان تنها قطب علمى كشور در زمينه فناوری معمارى، فعاليت دارد و با برگزاری دوره‌ها،جشنواره‌ها،مسابقات و برگزاری دو کنفرانس مهم سازه‌های فضا کار در معماری و سازه در معماری(هر دو سال یک‌بار) و دعوت از بهترین نظریه‌پردازان معماری و سازه جهان، توانست تا حدودی به اهداف تعریف‌شده خود برسد. با این جریانات، رشته‌های مشابهی نیز در دانشگاه علم و صنعت تأسیس گردیدند. دستاورد این جریان تاکنون، انتشار کتب متعددی در حوزه فناوری معماری و تربیت صدها دانشجو بوده است.
نتیجه‌گیری
در جمع‌بندی می‌توان کاستی‌های زیر را بر این جریان وارد دید:
1- مطالب ارائه‌شده توسط این جریان بسیار با فضای معماری کشور فاصله دارد؛اقتصاد،نیازهای انبوه کشوری، درحال‌توسعه بودن و نبود فرهنگ و شناخت کافی کارفرمایان از این نوع معماری، مجال بروز آن را نمی‌دهند
2- محدود شدن مقوله آموزش در حلقه بسته‌ای از اساتید
3- روند کند نشر اطلاعات در بین عموم مردم
4- وابستگی بسیار زیاد به متون خارجی،سیستم‌های خارجی و عدم تلاش در جهت بومی‌سازی آنها
5- تأکید بیش‌ازاندازه بر شکل شناسی و ریخت‌شناسی سیستم‌های ساختمانی
6- توسعه کند شرکت‌های متخصص در حوزه فناوری معماری.
با توجه به پیشرفت و آوانگارد بودن جهان غرب در حوزه فناوری، به‌صورت منطقی تعداد منابع بیشتری دراین‌ارتباط منتشرشده‌اند.ازجمله می‌توان به طراحی فابریک به‌وسیله ربات‌ها در معماری،طراحی و هنر(2014)،طراحی و تکنولوژی در معماری(1985)، هنر و فناوری در قرن‌های 19 و 20(2000) و... اشاره کرد.
با بررسی این منابع پی به این نکته می‌بریم که در این حوزه نیز اکثر منابع تنها به معرفی فناوری‌های نوین و کاربرد آنها در معماری بسنده کرده‌اند.
در یک جمع‌بندی نتیجه آنکه در هیچ‌یک از منابع داخلی و خارجی به اثر فناوری بر فرایند معماری به‌صورت تحلیلی نگاه نشده و چالش‌های پیش رو و وضعیت معماری و شهرسازی ما نیز در آینده نسبت به این رخداد موردتوجه قرار نگرفته است.به نظر می‌رسد محققین ایرانی با عقب‌نشینی، نسبت به موضوع فناوری و متحیر از سرعت رشد و نفوذ آن به زندگی انسان در مرحله‌ای گذار وا مانده‌اند.امروز شاهد آن هستیم که انواع سیستم‌های ساخت سقف(و پرکننده‌های متنوع)در سطح کلان در ساختمان‌سازی کشور مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و دانش ما نسبت به آنها بسیار اندک است.درواقع این دانش محدود به مزایای اقتصادی و اطلاعات عمومی می‌شود.دانشی که گاهی حتی در نام‌گذاری سیستم‌ها به خطا رفته است.بااین‌حال فرضیات زیر در یادداشت‌های بعدی شکافته و در خلال آنها فناوری در معماری بیشتر برای مخاطبین محترم پیام ساختمان مطرح خواهند شد.
1- به نظر می‌رسد در معماری معاصر با توسعه و رشد فناوری،شاهد نفوذ فناوری به مراحل برنامه‌ریزی معماری،فرایند طراحی،ساخت مدل‌های اولیه، اجرای ساختمان(با تاکید بر صنعتی سازی) خواهیم بود.
2- به نظر می‌رسد تا پیش از دوران مدرن،تفسیر معماران از فناوری،همان روش‌های ساخت و مهندسی اجرای ساختمان بوده است.مسلماً هرگونه فناوری و تکنیکی که در این حوزه مؤثر می‌افتاد بیشتر موردتوجه قرار می‌گرفت و معماری، موفق قلمداد می‌شد که با اصول،فنون و تکنیک‌های بیشتری آشنا می‌بود.
3- فناوری‌های اطلاعات، فناوری‌های نانو، فناوری‌های دیجیتال، فناوری‌های ارتباطاتی، فناوری‌های فوق هوشمند، فناوری‌های بایونیک و فناوری‌های تولید انرژی‌های پایدار که تا پیش‌ازاین بیشتر در حوزه‌های سرگرمی و ارتباطات و در ابعاد آزمایشگاهی موردتوجه بوده‌اند،زین پس به‌صورت گسترده‌تری در معماری مورداستفاده قرار خواهند گرفت.
4-آموزش‌های تخصصی جدید، آموزش‌های بین‌رشته‌ای، ایجاد رشته‌های جدید دانشگاهی، آموزش عمومی مردم، اجرای سیاست‌های تشویقی در حوزه استفاده از انرژی‌های نو و ایجاد قوانین جدید شهری به‌منظور استفاده بیشتر از فناوری بخصوص در پروژه‌هایی که از پیچیدگی مطلوبی برخوردار هستند،ازجمله راهکارهای قابل‌بررسی هستند.