نشریه شماره   216   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری زورخـانـه به بهانه 12 مرداد روز فرهنگ پهلوانی و ورزش زورخانه ای

کد مطلب : 2175
زورخانه‌ها به‌عنوان یکی از کهن‌ترین مکان‌های ورزشی مطرح هستند . به گفته ادوارد براون شرق‌شناس انگلیسی «قدمت زورخانه به دوران باستان می‌رسد.»
زورخانه‌ها به‌طور سنتی در درون کوچه‌پس‌کوچه‌ها در محله پیشه‌وران و در مرکز مردمی‌ترین محله‌ها ساخته می‌شد. می‌توان گفت آنها قلب پرتپش محله و مرکز ثقل تربیت جوانمردان و پاکانشان را در جریان زندگی روزانه توده‌ها به نمایش می‌گذاشتند.
شکل و نمای داخلی و خارجی ساختمان زورخانه‌ها به‌ویژه درگذشته به تکیه‌ها و خانقاه‌ها شباهت دارد. بعد از ظهور اسلام زورخانه‌ها، لنگرگاه‌ها، خانقاه‌ها و تکیه‌ها مرکز اقطاب اهل تصوف و مرجع پهلوانان و عیاران پیرو اهل فتوت بوده است. لذا می‌توان گفت علت شباهت بنای زورخانه‌ها و تکیه‌ها و خانقاه‌ها از جهت پایین‌تر بودن از سطح زمین ،آستانه ورود کوتاه ،سکوهای زیر پله و مسند پیر طریقت یا مرشد داشتن است که نمونه‌های بازمانده این خانقاه‌ها گواه صادق برآنند .
زورخانه‌ها دارای بامی گنبدی شکل هستند و گود آنها  درپایین‌ترین سطح ، حتی پایین‌تر از سطح کوچه‌ها قرار دارد. دلیلش به روایتی آن‌ است که این نوع ساختار از میترائیسم الهام گرفته‌شده که معتقد است برای ستایش نور و روشنی باید در تاریکی جای گرفت. اما به نظر می‌رسد بیشتر نشانگر خاکساری و فروتنی کسانی است که در گود جای می‌گیرند.
گروهی هم بر این باورند که گود زورخانه تقلید از حوضی است که وسط خانه‌ها بنا می‌شد و سبب آن را عنصری فرهنگی می‌دانند که به آب اهمیت ویژه‌ای می‌دهد. عنصری که برای آب اهمیت و قداست و پاکی قائل است. آب در تاریخ همواره برای ایرانیان نماد حیات و باروری بوده و هست.
شکل درون و برون زورخانه‌های قدیم در توالی معماری دوران ساسانیان است.
نمای بیرونی زورخانه چهارگوش است با گنبد و یا گنبد گلدسته مانند که محل ورود هوا و نور آفتاب از دریچه‌ها به درون زورخانه‌هاست. در ورودی زورخانه را عمدتاً کوتاه می‌سازند تا وارد شوندگان به احترام و به نشانه تواضع و فروتنی سر فرود آرند.
ورود به زورخانه از دری کوتاه (حدود 1/5 متر) و با دو یا چند پله از کف کوچه به پایین کنار گود می‌رسید.
در کنار در ورودی به محوطه زورخانه ، سردم یا جایگاه مرشد قرار دارد تا به ورود و خروج ورزشکاران مسلط باشد و در جلوی آن چوب‌بست یا وسیله‌ای مانند آن برای آویختن زنگ برپا کرده و اشیایی از قبیل شمشیر ،کلاه‌خود، قمه، زنجیر،پوست پلنگ ،زره ، سپر و پر قو به آن می‌آویختند. در بالای سردم تمثال حضرت علی(ع) را قرار می‌دادند.
گود زورخانه به‌صورت هشت‌ضلعی و از کف تا لبه حدود 70 تا 90 سانتیمتر و طول آن از هر سو از زاویه به زاویه حدود 8 متر است که 20 نفر در آن ورزش می‌کنند.
دور آن معمولاً چهار ایوانچه مانند حمام‌های قدیم قرار دارد. سقف زورخانه مدور و بلندای آن به 10 متر هم می‌رسید. اما در زورخانه‌های کنونی تفاوت در اندازه‌ها و مصالح و شکل وجود دارد. بر لبه گود به‌جای ازاره چوب‌هایی نصب‌کرده‌اند تا براثر ضرب دست کشتی گیران و جست‌وخیز ورزشکاران ریزش نکند . سراسر دیواره گود ساروج اندود شده است.
گود زورخانه را متناسب با وسعت فضای زورخانه به‌صورت پنج‌ضلعی ، شش‌ضلعی یا هشت‌ضلعی می‌سازند و اصولاً گود مقدس در زورخانه‌هایی که بر اساس معماری صحیح و با آگاهی از پیشینه ورزش خانه سنتی و باستانی درست شده باشند ،باید هشت‌ضلعی باشد. گود زورخانه به‌ویژه از زمان صفوی به یاد قبر شش‌گوشه حضرت سیدالشهدا یا به‌افتخار امام هشتم، شش‌ضلعی و 8 ضلعی درست می‌شد که عنوان مذهبی داشت.
نقش ستاره هشت پر با الگوبرداری از معماری کهن و سنتی ایران به شمسه (خورشیدی) مشهور است و آن نشانه خورشید یعنی منشأ حیات انسان است که ایرانیان باستان در روزگاران کهن خورشید را به‌عنوان منشأ و منبع اصلی حیات انسان ستایش می‌کردند. نام دیگر خورشید «مهر» است  که در زبان پهلوی به آن «میترا» می‌گویند و مهرپرستان هنوز هم در اکناف جهان هستند. این هشت‌گوشه گود و یا هشت کنج آن نشان مهر است که در طی سالیان متمادی سینه‌به‌سینه و نفس به نفس به نسل امروز رسیده است.
ازآنجاکه گود محل اصلی ورزش است و ورزشکاران زورخانه پابرهنه درآن ورزش می‌کنند، ترتیبـــی می‌دهند که کف گود نرم باشد . درگذشته کف گود بوته‌های صحرایی خشک قرار می‌دادند و روی آن به‌قدر کافی خاک نرم  و رس می‌ریختند تا پس از آب‌پاشی و پا خوردن حالتی نرم و فنری داشته باشد. آب‌پاشی هرروز قبل از ورزش انجام می‌شد.